LIBRARY OF CONGRESS. I 



5fw-- |opngW|o J 

| ■ { 

# $ 

i UNITED STATES OF AMERICA, f 



AIDS TO THE CLASSICS. 

A NEW SERIES, 
Published by John Wiley & Son. 



I. 

CAESAR'S COMMENTARIES ON THE GALLIC WAR, 

With Latin Ordo and Notes. 
1 vol. 12mo, neat cloth, $1.25. 

In preparation, and to be published in succession on 
a similar plan, 

CICERO'S SELECT ORATIONS, 

SALLUST'S CATILINE AND JUGITRTHA, 
VIRGIL'S ^ENEID, 

HORACE'S ODES, &c, 
LIVY'S HISTORY, 

TACITUS' AGRICOLA, 
&c. &c. 

The series will comprise also a selection of Greek 
Classics for school and college rise, the whole to be 
presented in a unif orm edition of attractive typography 
and convenient shape and arrangement. 



AIDS TO THE STUDY 

OF THE 

CLASSICS; 

A NEW SERIES 

DESIGNED TO FACILITATE 
A 

PREPARATION FOR COLLEGE. 

Bx "C. A." X. 1 
Studio minuente laborem. — Ov. 



NEW YOEK: J 
JOHN WILEY & SON, 

15 ASTOB PLACE. 

1873. 




I. 



CAESAR'S COMMENTARIES 

OX THE 

GALLIC WAR, 

FROM THE COMMENCEMENT OF THE SAME TO THE END OJ 
HIS SECOND EXPEDITION INTO BRITAIN : ACCOMPANIED 
WITH A LATIN ORDO, AND ILLUSTRATED ALSO 
WITH ENGLISH NOTES, EXPLANATORY 
AND CRITICAL* 

By A." 



Ordinis hcBC virtus erit et ventos, cmt egofallor y 
Tit jam nunc dicat^jam nunc dehentia did. 

— Hor, 



NEW YORK : J. 
JOHN WILEY & SON, 

15 ASTOIt PLACE. 

1873. 



Entered according to Act of Congress, in the year 1873, by 

JOHN WILEY & SON, 
In the Office of the Librarian of Congress at Washington. 



Poole & Maclauchlan, 
printers and bookbinders, 
205-213 Bast Twelfth St., 

NEW YORK. 



P KEF ACE. 



The present edition of Caesar is the first of a new 
series of School Classics now in course of preparation. 
Its principal feature is that it supplies a Latin Ordo, 
comprising the ijpsissima verba of the original text 
arranged to conform to the English tongue* This is 
the chief concession which it makes to the demand of 
the times for more facilitation in the study of Latin, 
The pupil finds several leading difficulties in the outset 
of a Latin course : a new vocabulary to .learn — an 
elaborate syntax to master — a multifarious inflexion of 
nouns, verbs, and adjectives, which embarrasses even 
the use of the Dictionary, and an inverted order of the 
text itself: inverted, I mean, relatively to the order and 
arrangement of his own language. It is of this last 
difficulty that the present edition of Caesar proposes to 
relieve the student, by furnishing him with a text in 
which each word shall, as far as practicable, occupy 
the same place in the original that it does in the trans- 
lated sentence. This newly-arranged text of Caesar, it 
is to be observed, is placed at the end of the book, to 
be consulted only in the process of preparing the les- 
son ; the lesson itself is to be recited always from the 
ordinary text of Caesar, which occupies the former part 
of the volume. 

The editor adopts this plan of facilitating the study 
of Latin for the following reasons :— 

1. Through the Latin Or do as well as the original 



viii 



PREFACE. 



text the pupil is kept in constant communication with 
the very words of the original classic. He is conversant 
all the time with a pure Latin phraseology. In this 
respect the use of an Ordo is to be preferred to the 
device of a Latin paraphrase adopted in the Delphini 
Editions of the Classics, which to the early student is 
sometimes as obscure as the original text, and offers to 
him a double task of translation — one of the classical 
Latin, and another of the paraphrase itself, of modern 
and sometimes doubtful Latinity. 

2. With the assistance of the Ordo and the diligent 
use of Lexicon and Grammar the student can approach 
his lessons with some assurance of success. Lie will 
have a more confident feeling that he can get his own 
lesson ; and no longer be discouraged by having to 
encounter, besides other difficulties, the intricacies of 
an involved and inverted phraseology. Lie will be 
under less temptation to resort to English translations 
or to look to others for assistance in his work. 

3. With the use of the ordo the student will be able - 
to traverse more preparatory ground of a Latin course 
in the same space of time. In the view of the editor 

a foreign tongue, ancient or modern, is not to be 
learned so well in its usus loquendi and its idioms, by 
confining the attention with critical examination to a 
small portion of the language, as by much and con- 
tinual reading of the language in its various authorship. 
This, of course, is much facilitated by the use of an 
ordo in the earlier stages of a Latin course. 

4. More time can be given to the enlargement of the 
vocabulary, to the familiarizing of forms, to syntax and 
analysis, where less is taken up in extricating the puzzle 
and complication of the Latin order as it presents itself 
to the beginner. Relief at that point, such as is afford- 



PREFACE. 



ix 



ed by a carefully prepared ordo, leaves opportunity for 
a more rapid advancement at every other, whilst the 
difficulties that remain to be surmounted are sufficient 
to give ample scope to discipline and mental invigora- 
tion. 

A few English notes have been added to elucidate 
the obscure and idiomatic parts of the text, and some 
passages have been translated entire, such as occur in 
conferences, and also the famous description in the 4th 
Book of the construction of the Bridge across the 
Rhine. 

The editor trusts that this edition of Caesar will be 
found of practical utility without disparagement of 
any other, and that the earnest pupil will welcome it 
as affording real assistance without at the same time 
being attended with any injurious relaxation. Certainly 
it will be a satisfaction to him to contribute something 
to promote the study of a language that is not sur- 
passed by any other, ancient or modern, in the per- 
fection of its structure, the gravity and solidity of its 
character, and the marvellous beauty of its literature. 

Note. — With regard to the classics included in this 
series, the editor has taken as the basis the recommen- 
dation of the University Convocation of the State of 
New York. He adopts for illustration those authors, 
and as a general thing such portions of them only, as 
they have judged to be appropriate and sufficient. A 
school-book, it is to be observed, is the mere instrument 
with which the pupil learns the language, and need 
not, therefore, embrace the whole of any given author. 
A complete edition of the classics is another matter, 
and belongs to the library of the accomplished scholar 
or learned amateur. 

C. A. 



C. JULII CAESARIS 



COMMENTARII 

DE BELLO GALLICO. 



LIBER PRIMUS. 

I. Gallia est omnis divisa in partes tres, quarum unam 
incolunt Belgae, aliam Aquitani, tertiam, qui ipsorum lingua 
Celtae, nostra Galli appellantur. Hi omnes lingua, insti- 
tutis, legibus inter se difFerunt. Gallos ab Aquitanis Ga- 
rumna flumen, a Belgis Matrona et Sequana dividit. Horum 
omnium fortissimi sunt Belgae, propterea quod a cultu atque 
humanitate provinciae longissime absunt, minimeque ad eos 
mercatores saepe commeant, atque ea quae ad efFeminandos, 
animos pertinent important : proximique sunt Germanis, 
qui trans Rhenum incolunt, quibuscum continenter bellum 
gerunt : qua de causa Helvetii quoque reliquos Gallos vir- 
tute praecedunt, quod fere quotidianis proeliis cum Ger- 
manis contendunt, quum aut suis finibus eos prohibent, aut 
ipsi in eorum finibus bellum gerunt. Eorum una pars, 
quam Gallos obtinere dictum est, initium capit a numine 
Bhoclano ; continetur Garumna numine, Oceano, finibus 
Belgarum ; attingit etiam ab Sequanis et Helvetiis flumen 
Bhenum ; vergit ad septemtriones. Belgae ab extremis 
Galliae finibus oriuntur ; pertinent ad inferiorem partem 
fluminis Bheni ; spectant in septemtriones et orientem 
solem. Aquitania a Garumna flumine ad Pjrenaeos montes 
et earn partem Oceani, quae est ad Hispaniam, pertinet; 
spectat inter occasum solis et septemtriones. 

II. Apud Helvetios longe nobilissimus et ditissimus fuit 
Orgetorix. Is, M. Messala et M. Pisone Coss., regni cupidi- 



2 



DE BELLO GALLICO. 



tate inductus, coirjurationem nobilitatis fecit, et civitati per- 
suasit, ut de finibus suis cum omnibus copiis exirent: per- 
facile esse, quum virtute omnibus praestarent, totius Galliae 
imperio potiri. Id lioc facilius eis persuasit, quod undique 
loci natura Helvetii continentur ; una ex parte flumine 
Pheno, latissimo atque altissimo, qui agrum Helvetium a 
Germanis dividit ; altera ex parte monte Jura altissimo, qui 
est inter Sequanos et Helvetios ; tertia lacu Lemanno et flu- 
mine Bhoclano, qui provinciam nostram ab Helvetiis dividit. 
His rebus fiebat, ut et minus late vagarentur, et minus facile 
nnitimis bellum inferre possent : qua cle causa homines bei- 
landi cupidi magno dolore afficiebantur. Pro multitudine 
autem hominum et pro gloria belli atque fortitudinis, angus- 
tos se fines habere arbitrabantur, qui in longitudinem millia 
passuum. CCXL, in latitudinem CLXXX patebant. 

III. His rebus adducti, et auctoritate Orgetorigis permoti, 
constituerunt ea, quae ad proficiscendum pertinerent, com- 
parare ; jumentorum et carrorum quam maximum numerum 
coemere ; sementes quam maximas facere, ut in itinere copia 
frumenti suppeteret ; cum proximis civitatibus pacem et 
amicitiam confirmare. Ad eas res conficiendas biennium 
sibi satis esse duxerunt, in tertium annum profectionem lege 
conrirmant. Ad eas res conficiendas Orgetorix deligitur. 
Is sibi legationem ad civitates suscepit ; in eo itinere per- 
suadet Castico, Catamantaledis filio, Sequano, cujus pater 
regnum in Sequanis multos annos obtinuerat, et a senatu 
Populi Romani amicus appellatus erat, ut regnum in civi- 
tate sua occuparet, quod pater ante habuerat : itemque 
Dumnorigi Aeduo, fratri Divitiaci, qui eo tempore princi- 
patum in civitate obtinebat, ac maxime plebi acceptus erat, 
ut idem conaretur, persuadet, eique filiam suam in matri- 
monium dat. Perfacile factu esse illis probat conata per- 
ficere, propterea quod ipse suae civitatis imperium obten- 
turus esset : non esse dubium, quin totius Galliae plurimum 
Helvetii possent : se suis copiis suoque exercitu illis regna 
conciliaturum confirmat. Hac oratione adducti, inter se 



LIBER PRIMUS. 



ficlem et jusjurandum dant, et, regno occupato, per tres 
potentissimos ac firmissimos populos totius Galliae sese 
potiri posse sperant. 

IY. Ea res ut est Helvetiis per indicium enunciata, mori- 
bus suis Orgetorigem ex vinculis causam dicere coegerunt : 
clamnatum poenam sequi oportebat, ut igni creniaretur. 
Die constituta causae dictionis Orgetorix ad judicium 
omnem suam famiiiam ad hominum millia decern undique 
coegit, et omnes clientes obaeratosque suos, quorum magnum 
numerum habebat, eodem conduxit : per eos, ne causam 
diceret, se eripuit. Quum civitas, ob earn rem incitata, 
armis jus suum ex sequi conaretur, multitudinemque homi- 
num ex agris magistratus cogerent, Orgetorix mortuus est; 
neque abest suspicio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse sibi 
mortem consciverit. 

Y. Post ejus mortem nihilo minus Helvetii id, quod con- 
stituerant, facere conantur, ut e finibns suis exeant. Ubi 
jam se ad earn rem paratos esse arbitrati sunt, oppida sua 
omnia numero ad duodecim, vicos ad quadringentos, reliqua 
privata aedificia incendunt ; frumentum omne, praeter quod 
secum portaturi erant, comburunt, ut, domum reditionis spe 
sublata, paratiores ad omnia pericula subeunda essent : 
trium mensium molita cibaria sibi quemque domo efferre 
jubent. Persuadent Pauracis et Tulingis et Latobrigis fini- 
timis, uti, eodem usi consilio, oppidis suis vicisque exustis, 
una cum iis proficiscantur : Boiosque, qui trans Pbenum 
incoluerant, et in agrum JSToricum transierant, Noreiamque 
oppugnarant, receptos ad se socios sibi adsciscunt. 

YI. Erant omnino itinera duo, quibus itineribus domo 
exire possent : unum per Sequanos, angustum et difficile, 
inter montem Juram et flumen Phodanum, vix qua singuli 
carri ducerentur ; mons autem altissimus impendebat, ut 
facile perpauci prohibere possent : alterum per provinciam 
nostram, multo facilius atque expeditius, propterea quod 
Helvetiorum inter fines et Allobrogum, qui nuper pacati 
erant, Phodanus fluit, isque nonnullis locis vado transitur. 



4 



DE BELLO GALLICO. 



Extremum oppidum Allobrogum est, proximunique Helve* 
tiorum finibus, Geneva. Ex eo oppido pons ad Helvetios 
pertinet. Allobrogibus sese vel persuasuros, quod nondum 
bono animo in populum Romanum viderentur, existima- 
bant ; vel vi coacturos, nt per suos fines eos ire paterentnr. 
Omnibus rebus ad profectionem comparatis, diem dicunt, 
qua die ad ripam Rhodani omnes conveniant : is dies erat 
a. d. Y. Kal. Apr., L. Pisone et A Gabinio, Coss. 

VII. Caesari quum id nunciatum esset, eos per provin- 
ciam nostram iter facere conari, maturat ab urbe proficisci ; 
et, quam maximis potest itineribus, in Galliam ulteriorem 
contendit, et ad Genevam pervenit : provinciae toti quam 
maximum potest militum numerum imperat (erat omnino 
in Gallia ulteriore legio una) ; pontem, qui erat ad Gene- 
vam, jubet rescindi. Ubi de ejus adventu Helvetii certiores 
facti sunt, legatos ad eum mittunt nobilissimos civitatis, 
cujus legationis Nameius et Verudoctius principem locum 
obtinebant, qui dicerent c sibi esse in animo sine ullo male- 
ficio iter per provinciam facere, propterea quod aliud iter 
haherent nullum : rogare, ut ejus voluntate id sibi facere 
liceat.' Caesar, quod memoria tenebat L. Cassium consulem 
occisum, exercitumque ejus ab Helvetiis pulsum et sub 
jugum missum, concedendum non putabab : neque homines 
inimico animo, data facultate per provinciam itineris 
faciendi, temperaturos ab injuria et maleficio existimabat : 
tamen, ut spatium intercedere posset, dum milites, quos 
imperaverat, convenirent, legatis respondit 6 diem se ad 
deliberandum sumpturum ; si quid vellent, ad Idus Apr. 
reverterentur.' 

VIII. Interea ea legione, quam secum habebat, militibus- 
que, qui ex provincia convenerant, a lacu Lemanno, qui in 
numen Rhodanum influit, ad montem Juram, qui fines 
Sequanorum ab Helvetiis dividit, millia passuum decern 
novem murum in altitudinem pedum sedecim fossamque 
perducit. Eo opere perfecto, praesidia disponit, castella 
communit, quo facilius, si se invito transire conarentur, pro- 



LIBER PRIMUS. 



5 



hibere possit. Ubi ea dies, quam constituerat cum legatis, 
venit, et legati ad eum reverterunt, negat c se more et exem- 
plo populi Romani posse iter ulli per provinciam dare et 
- si vim facere conentur, prohibiturum ' ostendit. Helvetii, 
ea spe dejecti, navibus junctis, ratibusque compluribus fac- 
tis, alii vadis Rhodani, qua minima altitudo numinis erat, 
nonnunquani interdiu, saepius noctu, si perrumpere possent, 
conati, operis munitione et militum concursu et telis repulsi, 
hoc conatu destiterunt. 

IX. Helinquebatur una per Sequanos via, qua, Sequanis 
invitis, propter angustias ire non poterant. His quum sua 
sponte persuadere non possent, legatos ad Dumnorigem 
Aeduum mitfcunt, ut, eo deprecatore, a Sequanis impetra- 
rent. Dumnorix gratia et largitione apud Sequanos pluri- 
mum poterat, et Helvetiis erat amicus, quod ex ea civitate 
Orgetorigis filiam in matrimonium duxerat, et, cupiditate 
regni adductus, no vis rebus studebat, et quam plurimas 
civitates suo beneficio habere obstrictas volebat. Itaque 
rem suscipit, et a Sequanis impetrat, ut per fines suos Hel- 
vetios ire patiantur, obsidesque uti inter sese dent, perncit : 
Sequani, ne itinere Helvetios prohibeant ; Helvetii, ut sine 
maleficio et injuria transeant. 

X. Caesari renunciatur Helvetiis esse in animo per agrum 
Sequanorum et Aeduorum iter in Santonum fines facere, qui 
non longe a Tolosatium finibus absunt, quae civitas est in 
provincia. Id si fieret, intelligebat magno cum provinciae 
periculo futurum, ut homines bellicosos, populi Homani 
inimicos, locis paten tibus maximeque frumentariis finitimos 
haberet. Ob eas causas ei munitioni, quam fecerat, T. La- 
bienum legatum praefecit : ipse in Italiam magnis itineribus 
contendit, duasque ibi legiones conscribit, et tres, quae cir- 
cum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit, et, qua prox- 
imum iter in ulteriorem Galliam per Alpes erat, cum his 
quinque legionibus ire contendit. Ibi Centrones et Graio- 
celi et Caturiges, locis superioribus occupatis, itinere exer- 
citum prohibere conantur. Compluribus his proeliis puisis 3 



6 



DE BELLO GALLICO. 



ab Ocelo, quod est citerioris provinciae extremum, in fines 
Vocontiorum ulterioris provinciae die septimo pervenit : 
inde in Allobrogum fines ; ab Allobrogibus in Segusianos 
exercitum dueit. Hi sunt extra provinciam trans BJioda- 
num primi. 

XI. Helvetii jam per angustias et fines Sequanorum suas 
copias transduxerant, et in Aeduorum fines pervenerant, 
eorumque agros populabantur. Aedui, quum se suaque ab 
iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt roga- 
tum auxilium ; 6 ita se omni tempore de populo Romano 
meritos esse, ut paene in conspectu exercitus nostri agri 
vastari, liberi eorum in servitutem abduci, oppida expugnari 
non debuerint.' Eodem tempore Aedui Ambarri, necessarii 
et consanguinei Aeduorum, Caesarem certiorem faciunt 
'sese, depopulatis agris, non facile ab oppidis vim hostium 
prohibere : ' item Allobroges, qui trans Hhodanum vicos 
possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt, et 
demons trant c sibi praeter agri solum nihil esse reliqui.' 
Quibus rebus adductus Caesar non exspectandum sibi statuit, 
dum, omnibus fortunis sociorum eonsumptis, in Santones 
Helvetii pervenirent. 

XII. Elumen est Arar, quod per fines Aeduorum et 
Sequanorum in Uliodauum infiuit, incredibili lenitate, ita 
ut oculis, in utram partem fiuat, judicari non possit. Id 
Helvetii ratibus ac lintribus junctis transibant. Ubi per 
expioratores Caesar certior factus est tres jam copiarum 
partes Helvetios id flumen transduxisse, quartam vero par- 
tem citra flumen Ararim reliquam esse ; de tertia vigilia 
cum legionibus tribus e castris profectus ad earn partem 
pervenit, quae nondum flumen transierat. Eos impeditos et 
inopinantes aggressus, magnam eorum partem concidit : 
reliqui fugae sese mandarunt, atque in proximas silvas abdi- 
derunt. Is pagus appellabatur Tigurinus : nam omnis civi- 
tas Helvetia in quatuor pagos divisa est. Hie pagus unus, 
quum domo exisset, patrum nostrorum memoria L. Cassium 
consulem interfecerat, et ejus exercitum sub jugum miserat. 



LIBER PKLMUS. 



7 



Ita, sive casu sive consilio deoruni mimortalium, quae pars 
civitatis Helve tiae insigneni calamitatem populo Poinaiio 
intulerat, ea princeps poenas persolvit. Qua in re Caesar 
11011 solum publicas, seel etiam privatas injurias ultus est, 
quod ejus soceri L. Pisonis avuni, L. Pisonem legatum, 
Tigurini eodem proelio, quo Cassium, interfecerant. 

XIII. Hoc proelio facto, reliquas copias Helvetiorum ut 
consequi posset, pontem in Arari • faciendum curat, atque 
ita exercituni transducit. Helvetii repentino ejus adventu 
commoti, quum id quod ipsi diebus XX aegerrime confece- 
rant, ut flumen transirent, uno ilium die fecisse intellige- 
rent, legatos ad eum mittunt : cujus legationis Divico prin- 
ceps fait, qui bello Cassiano dux Helvetiorum fuerat. Is 
ita cum Caesare agifc : 6 Si pacem populus Poinanus cum 
Helvetiis faceret, in earn partem ituros, atque ibi futuros 
Helvetios, ubi eos Caesar constituisset, atque esse voluisset : 
sin bello persequi perseveraret, reminisceretnr et veteris 
incommodi populi Pomani, et pristinae virtutis Helvetio- 
rum. Quod improviso unum pagum adortus esset, quum. 
ii, qui flumen transissent, suis auxilium ferre non possent, 
ne ob earn rem aut suae magnopere virtuti tribueret, aut 
ipsos despiceret : se ita a patribus majoribusque suis didi- 
cisse, ut magis virtute, quam dolo aut insidiis niterentur. 
Quare ne committeret, ut is locus, ubi constitissent, ex 
calamitate populi Pomani et internecione exercitus nomen 
caperet, aut memoriam proderet. 5 

XIY. His Caesar ita respondit : < Eo sibi minus dubita- 
tionis dari, quod eas res, quas legati Helvetii commemoras- 
sent, memoria teneret ; atque eo gravius ferre, quo minus 
merito populi Pomani accidissent : qui si alicujus injuriae 
sibi conscius fuisset, non fuisse difficile cavere : sed eo 
deceptum, quod neque commissum a se intelligeret, quare 
timeret, neque sine causa timendum putaret. Quod si vete- 
ris contumeliae oblivisci vellet, num etiam recentium inju- 
riarum, quod, eo invito, iter per provinciam per vim tentas- 
sefit, quod Aeduos, quod Ambarros, quod Allobroges vex- 



8 



D3£ BELLO GALLICO. 



assent, memoriam deponere posse ? Quod sua victoria tarn 
insolenter gloriarentur, quodque tarn diu se impune tulisse 
injurias admirarentur, eodem pertinere : consuesse enim 
deos inimortales, quo gravius homines ex conimutatione 
reruni doleant, quos pro scelere eorum ulcisci velint, his 
secundiores interduni res et diu turn iorem impunitatem con- 
cedere. Quum ea ita sint, tamen, si obsides ab iis sibi den- 
tur, uti ea, quae polliceantur, facturos intelligat; et si 
Aeduis de injuriis, quas ipsis sociisque eorum intulerint, 
item si Allobrogibus satisfaciant, sese cum iis pacem esse 
facturum.' Divico respondit : ( Ita Helvetios a majoribus 
suis institutos esse, uti obsides accipere, non dare consueve- 
rint : ejus rei populum Komanum esse testem.' Hoc re- 
sponso dato, discessit. 

XV. Postero die castra ex eo loco movent : idem Caesar 
facit, equitatumque omnem ad numerum quatuor millium, 
quern ex omni provincia et Aeduis atque eorum sociis coac- 
turn habebat, praemittit, qui videant, quas in partes hostes 
iter faciant. Qui cupidius novissimum agmen insecuti, 
alieno loco cum equitatu Helvetiorum proelium committunt, 
et pauci de nostris cadunt. Quo proelio sublati Helvetii, 
quod quingentis equitibus tantam multitudinem equitum 
propulerant, audacius subsistere, nonnunquam ex novissimo 
agmine proelio nostros lacessere coeperunt. Caesar suos a 
proelio continebat, ac satis habebat in praesentia hostem 
rapinis, pabulationibus populationibusque prohibere. Ita 
dies circiter quindecim iter fecerunt, uti inter novissimum 
hostium agmen et nostrum primum non amplius quinis aut 
senis millibus passuum interesset. 

XYI. Interim quotidie Caesar Aeduos frumentum, quod 
essent publice polliciti, nagitare : nam propter frigora, quod 
Gallia sub septemtrionibus, ut ante dictum est, posita est, 
non modo frumenta in agris matura non erant, sed ne pabuli 
quidem satis magna copia suppetebat : eo autem frumento, 
quod numine Arari navibus subvexerat, propterea uti minus 
poterat, quod iter ab Arari Helvetii averterant, a quibus 



LIBER PRIMUS. 



9 



discedere nolebafc. Diem ex die ducere Aedui ; conferri, com- 
portari, adesse dicere. Ubi se diutius duci intellexit, et 
diem instare, quo die frumentum militibus metiri oporteret, 
convocatis eorum principibus, quorum magnam copiam in 
castris habebat, in his Divitiaco et Lisco, qui summo magis- 
tratu praeterat (quern Vergobretuin appellant Aedui, qui 
creatur annuus, et vitae necisque in suos habet potestatem) 
graviter eos accusat, quod, quum neque emi, neque ex agris 
sumi posset, tarn necessario tempore, tarn propinquis hosti- 
bus, ab iis non sublevetur ; praesertim quum magna ex 
parte eorum preeibus adductus bellum susceperit ; multo 
etiam gravius, quod sit destitutus, queritur. 

XVII. Turn demum Liscus, oratione Caesaris adductus, 
quod antea tacuerat, proponit : ' Esse nonnullos, quorum 
auctoritas apud plebem plurimum valeat, qui privatim plus 
possint, quam ipsi magistratus. Hos seditiosa atque im- 
proba oratione multitudinem deterrere, ne frumentum con- 
ferant, quod praestare debeant. Si jam principatum Galliae 
obtinere non possint, Gallorum quam Komanorum imperia 
perferre satius esse ; neque dubitare, quin, si Helvetios 
superaverint Roniani, una cum reliqua Gallia Aecluis liber- 
tatem sint erepturi. Ab iisdem nostra consilia, quaeque in 
castris gerantur, hostibus enunciari : hos a se coerceri non 
posse : quin etiam, quod necessario rem coactus Caesari 
enunciarit, intelligere sese, quanto id cum periculo fecerit, 
et ob earn causam, quam diu potuerit, tacuisse.' 

XVIII. Caesar hac oratione Lisci Dumnorigem, Divitiaci 
fratrem, designari sentiebat ; sed, quod pluribus praesenti- 
bus eas res jactari nolebat ; celeriter concilium dimittit, 
Liscum retinet : quaerit ex solo ea quae in conventu dix- 
erat. Dicit liberius atque audacius. Eadem secreto ab 
al iis quaerit ; reperit esse vera : ' Ipsum esse Dumnorigem, 
summa audacia, magna apud plebem propter liberalitatem 
gratia, cupidum rerum novarum ; complures annos portoria 
reliquaque omnia Aeduorum vectigalia parvo pretio re- 
dempta habere, propterea quod, illo licente, contra liceri 



10 



DE BELLO GALLICO. 



aucleat nemo. His rebus et suam rem familiarem auxisse, 
et facultates ad largiendnm magnas comparasse : magnum 
numerum equitatus suo sumptu semper alere et circum se 
habere : neque solum domi, sed etiam apud finitimas civita- 
tes largiter posse ; atque huj us potentiae causa matrem in 
Biturigibus homini illic noblissimo ae potentissimo collocasse, 
ipsum ex Helvetiis uxorem habere, sororem ex matre et 
propinquas suas nuptum in alias civitates collocasse ; favere 
et cupere Helvetiis propter earn affinitatem : odisse etiam 
suo nomine Caesarem et Romanos, quod eorum adventu 
potentia ejus diminuta, et Divitiacus frater in antiquum 
locum gratiae atque honoris sit restitutus. Si quid accidat 
Ronianis, summam in spem regni per Helvetios obtinendi 
venire ; imperio populi Romani non modo de regno, sed 
etiam de ea, quam habeat, gratia desperare.' Heperiebat 
etiam in quaerendo Caesar, quod proelium equestre adver- 
sum paucis ante diebus esset factum, initium ejus fugae 
factum a Dumnorige atque ejus equitibus (nam equitatu 
quern auxilio Caesari Adui miserant, Dumnorix praeerat), 
eorumque fuga reliquum esse equitatum perterritum. 

XIX. Quibus rebus cognitis, quum ad has suspiciones 
certissimae res accederent, quod per fines Sequanorum Hel- 
vetios traduxisset, quod obsides inter eos dandos curasset, 
quod ea omnia non moclo injussu suo et civitatis, sed etiam 
inscientibus ipsis, fecisset, quod a magistratu Aeduorum 
accusaretur : satis esse causae arbitrabatur, quare in eum 
aut ipse animadverteret, aut civitatem animadvertere jube- 
ret. His omnibus rebus unum repugnabat, quod Divitiaci 
fratris surnmum in populum Komanum studium, summam in 
se voluntatem, egregiam fidem, justitiam, temperantiam cog- 
no verat : nam, ne ejus supplicio Divitiaci animum ofFen- 
derefc, verebatur. Itaque priusquam quidquam conaretur, 
Divitiacum ad se vocari jubet; et, quotidianis interpretibus 
remotis, per C. Yalerium Procillum, jorincipem Galliae pro- 
vinciae, familiarem suum, cui summam omnium rerum fidem 
habebat, cum eo colloquitur : simul commonefacit, quae, ipso 



LIBER PRIMUS. 



11 



praesente, in concilio Gallorum de Dumnorige sint dicta, et 
ostendit, quae separatim quisque de eo apud se dixerit: 
petit atque hortabur, ut sine ejus oitensione animi vel ipse 
de eo, causa cognita, statuat, vel civitatein statuere jubeat. 

XX. Divitiacus multis cum lacrimis, Caesarem com- 
plexus, obsecrare coepit, 6 ne quid gravius in fratrem statu- 
eret : scire se ilia esse vera, nec quemquam ex eo plus, quam 
se, doloris capere, propterea quod quum ipse gratia pluri- 
mum domi atque in reliqua Gallia, ille minimuni propter 
adolescentiam posset, per se crevisset : quibus opibus ac 
nervis non solum ad minuendam gratiam, sed paene ad per- 
niciem suam uteretur : sese tamen et amore fraterno et 
existimatione vulgi commoveri ; quod, si quid ei a Caesare 
gravius accidisset, quum ipse eum locum amicitiae apud 
eum teneret, neminem existimaturum, non sua voluntate 
factum ; qua ex re futurum, uti totius Galliae animi a se 
averterentur.' Haec quum pluribus verbis flens, a Caesare 
peteret, Caesar ejus dextram prendit : consolatus rogat, 
finem orandi faciat : tanti ejus apud se gratiam esse ostendit, 
uti et reipublicae injuriam et suum dolorem ejus voluntati 
ac precibus condonet. Dumnorigiem ad se vocat ; frafcrem 
adhibet ; quae in eo reprehendat,. ostendit ; quae ipse intel- 
ligat, quae civitas queratur, proponit : monet, ut in reli- 
quum tempus omnes suspiciones vitet ; praeterita se Divi- 
tiaco fratri condonare dicit. Dumnorigi custodes ponit, ut, 
quae agat, quibuscum loquatur, scire possit. 

XXI. Eodem die ab exploratoribus certior factus hostes 
sub monte consedisse millia passuum ab ipsius castris octo ; 
qualis esset natura montis, et qualis in circuitu ascensus, 
qui cognoscerent, misit. Henunciatum est, facilem esse. 
De tertia vigilia T. Labienum, legatum pro praetore, cum 
duabus legionibus et iis ducibus, qui iter cognoverant, sum- 
mum jugum montis ascendere jubet; quid sui consilii sit, 
ostendit. Ipse de quarta vigilia eodem itinere, quo hostes 
ierant, ad eos contendit, equitatumque omnem ante se mittit. 
P. Considius, qui rei militaris peritissimus habebatur, et in 



12 



DE BELLO GALLICO. 



exercitu L. Sullae et postea in M. Crassi fuerat, cum explo- 
ratoribus praemittitur. 

XXII. Prima luce, quum summus mons a T. Labieno 
teneretur, ipse ab hostium castris non longius mille et quin- 
gentis passibus abesset, neque, ut postea ex captivis com- 
perit, aut ipsius adventus aut Labieni cognitus esset, Con- 
sidius, equo admisso, ad eum accurrit ; dicit montem, quem 
a Labieno occupari voluerit, ab hostibus teneri ; id se a Gal- 
licis armis atque insignibus cognovisse. Caesar suas copias 
in proximum collem subducit, aciem instruit, Labienus, ut 
erat ei praeceptum a Caesare, ne proelium committeret, nisi 
ipsius copiae prope hostium castra visae essent, ut undique 
uno tempore in hostes impetus fieret, monte occupato, nos- 
tros exspectabat, proelioque abstinebat. Multo denique die 
per exploratores Caesar cognovit, et montem a suis teneri, 
et Helvetios castra mo visse, et Consiclium, timore perterri- 
tum, quod non vidisset, pro viso sibi renunciasse. Eo die, 
quo consuerat intervallo hostes sequitur, et millia passuum 
tria ab eorum castris castra ponit. 

XXIII. Postridie ejus diei, quod omnino biduum super- 
erat, quum exercitui frumentum metiri oporteret, et quod 
a Bibracte, oppido Aeduorum louge maximo ac copiosissimo, 
non amplius millibus passuum XVIII aberafc, rei frumen- 
tariae prospiciendum existirnavit ; iter ab Helvetiis aver tit, 
ac Bibracte ire contendit. Ea res per fugitivos L. Aemilii, 
decnrionis equitum Gallorum, hostibus nunciatur. Hel- 
vetii, seu quod timore perterritos "Roman os discedere a se 
existimarent, (eo magis, quod pridie, superioribus locis occu- 
patis, proelium non commisissent ;) sive eo, quod re frumen- 
taria intercludi posse confiderent ; commutato consilio atque 
itinere converso, nostros a novissimo agmine insequi ac laces- 
sere coeperunt. 

XXIV. Postquam id animum advertit, copias suas Caesar 
in proximum collem subducit, equitatumque, qui sustineret 
hostium impetum, misit. Ipse interim in colle medio tripli- 
cem aciem instruxit legionum quatuor veteranarum, ita, ufci 



LIBER PRIMUS. 



13 



supra se in summo jugo duas legiones, quas in Gallia cite- 
riore proxime conscripserat, et omnia auxilia collocaret ; ac 
to turn montem hominibus compleret ; et interea sarcinas in 
unum locum conferri, eb eum ab his, qui in superiore acie 
constiterant, muniri jussit. Helve tii, cum omnibus suis 
carris secuti, impedimenta in unum locum contulerunt : ipsi, 
confertissima acie, rejecto nostro equitatu, phalange facta, 
sub primam nostram aciem successerunt. 

XXV. Caesar, primum suo, deinde omnium ex conspectu 
remotis equis, ut, aequato omnium periculo, spem fugae tol- 
lerefc, coliortatus suos, proelium commisit. Milites, e loco 
seperiore pilis missis, facile hostium phalaugem perfregerunt. 
Ea disjecta, gladiis destrictis in eos impetum fecerunt. Gal- 
lis magno ad pugnam erat impedimento, quod, pluribus 
eorum scutis uno ictu pilorum transfixis et colligatis, 
quum ferrum se inflexisset, neque eve]lere, neque, sinistra 
impedita, satis commode pugnare poterant; multi ut, diu 
jactato brachio, praeoptarent scutum manu emittere, et 
nudo corpore pugnare. Tandem, vulneribus defessi, et 
pedem referre, et, quod mons suberat circiter mille pas- 
suum, eo se recipere coeperunt. Capto monte et succeden- 
tibus nostris, Boii et Tulingi, qui hominum millibus circi- 
ter XY agmen hostium claudebant, et novissimis praesidio 
erant, ex itinere nostros latere aperto aggressi, circumve- 
nere : et id conspicati Helvetii, qui in montem sese rece- 
perant, rursus instare et proelium redintegrare coeperunt. 
Romani conversa signa bipartito intulerunt : prima ac 
secunda acies, ut victis ac submotis resisteret ; tertia, ut 
venientes exciperet. 

XXYI. Ita ancipiti proelio diu atque acriter pugnatum 
est. Diutius quum nostrorum impetus sustinere non pos- 
sent, alteri se, ut coeperant, in montem receperunt ; alteri 
ad impedimenta et carros suos se contulerant. Nam hoc 
toto proelio, quum ab hora septima ad vesperum, pugnatum 
sit, aversum hostem videre nemo potuit. Ad multam noc- 
tem etiam ad impedimenta pugnatum est, propterea quod 



14 



DE BELLO GALLICO. 



pro vallo carros objecerant, et e loco superiore in nostros 
venientes tela conjiciebant, et nonnulli inter carros rotasque 
mataras ac tragnlas subjiciebant, nostrosque vulnerabant. 
Diu quum esset pugnatum, impedimentis castrisque nostri 
potiti sunt. Ibi Orgetorigis filia, atque unus e filiis captus 
est. Ex eo proelio circiter millia hominum CXXX super- 
fuerunt, eaque tota nocte continenter ierunt : nullarn par- 
tem noctis itinere intermisso, in fines Lingonum die quarto 
pervenerunt, quum et propter vulnera militum et propter 
sepulturam occisorum nostri, triduum morati, eos sequi non 
potuissent. Caesar ad Lingonas literas nunciosque misit, 
ne eos frurnento neve alia re juvarent : qui si juvissent, se 
eodem loco, quo Helvetios, habiturum. Ipse, triduo inter- 
misso, cum omnibus copiis eos sequi coepit. 

XXYIL Helvetii, omnium rerum inopia adducti, legatos 
de deditione ad eum miserunt. Qui quum eum in itinere 
convenissent, seque ad pedes projecissent, suppliciterque 
locuti flentes pacem petissent, atque eos in eo loco, quo turn 
essent, suum adventum exspectare jussisset, paruerunt. Eo 
postquum Caesar pervenit, obsides, arma, servos, qui ad eos 
perfugissent, poposcit. Dum ea conquiruntur et conferun- 
tur, nocte intermissa, circiter hominum millia sex ejus pagi, 
qui Yerbigenus appellatur, sive timore perferriti, ne, armis 
traditis, supplicio afficerentur, sive spe salutis inducti, quod, 
in tanta multitudine dediticiorum suam fugam aut occultari, 
aut omnino ignorari posse existimarent, prima nocte ex cas- 
tris Helvetiorum egressi, ad Hhenum finesque Germanorum 
con tender unt. 

XXVIII. Quod ubi Caesar resciit, quorum per fines 
ierant, his, uti conquirerent, et reducerent, si sibi purgati 
esse v client, imperavit ; reductos in hostium numero habuit; 
reliquos omnes, obsidibus, armis, perfugis traditis, in dedi- 
tionem accepit. Helvetios, Tulingos, Latobrigos in fines 
suos, unde erant profecti, reverti jussit ; et, quod, omnibus 
fructibus amissis, domi nihil erat, quo famem tolerarent, 
Allobrogibus imperavit, ut his frumenti copiam facerent : 



LIBER PRIMUS. 



15 



ipsos oppida vicosque, quos incenderant, restituere jussit. 
Id ea maxime ratione fecit, quod noluit eum locum, unde 
Helvetii cliscesserant, vacare ; ne propter bonitatem agro- 
rum Germani, qui trans Bhenuin incolunt, e suis finibus in 
Helvetiorum fines transirent, et finitimi Gailiae provinciae 
Allobrogibusque essent. Boios, petentibus Aeduis, quod 
egregia virtu te erant cogniti, ut in finibus suis colloearent, 
concessit ; quibus illi agros dederunt, quosque postea in 
parem juris libertatisque conditioner*!, atque ipsi erant, 
receperunt. 

XXIX. In castris Helvetiorum tabulae repertae sunt 
Uteris Graecis confectae, et ad Caesarem relatae, quibus in 
tabulis nominatim ratio confecta erat, qui numerus domo 
exisset eorum qui arma ferre possent : et item separatim 
pueri, senes, mulieresque. Quarum omnium rerum summa 
erat, capitum Helvetiorum millia CCLXIII, Tulingorum 
millia XXX VI, Latobrigorum XI Y, Bauracorum XXIII, 
Boiorum XXXIT : ex his, qui arma ferre possent, ad millia 
XCII. Summa omnium fuerunt ad millia CCCLXVIIL 
Eorum, qui domum redierunt, censu liabito, ut Caesar im- 
peraverat, repertus est numerus millium C et X. 

XXX. Bello Helvetiorum confecto, totius fere Gailiae 
legati, principes civitatum, ad Caesarem gratulatum conve- 
nerunt : 6 Intelligere sese, tametsi pro veteribus Helvetio- 
rum injuriis populi Bomani ab iis poenas bello repetisset, 
tamen earn rem non minus ex usu terrae, Gailiae, quara 
populi Bomani accidisse : propterea quod eo consilio, fioren- 
tissimis rebus, domos suas Helvetii reliquissent, uti toti 
Gailiae bellum inferrent, imperioque potirentur, locum que 
domicilio ex magna copia deligerent, quern ex omni Gallia op- 
portunissimum ac fructuosissimum judicassent, reliquaKsque 
civitates stipendiarias haberent.' Petierunt, c uti sibi con- 
cilium totius Gailiae in diem certam indicere, idque Caesaris 
voluntate facere, liceret : sese habere quasclam res, quas ex 
communi consensu ab eo petere vellent.' Ea re permissa, 
diem concilio constituerunt, et jurejurando, ne quis enunci- 



16 



DE BELLO GrALLICO. 



aret, nisi quibus communi consilio mandatum esset, inter se 
sanxerunt. 

XXXI. Eo concilio dimisso, iidem principes civitatum, 
qui ante fuerant ad Caesareni, reverterunt, petieruntque, uti 
sibi secreto in occulto de sua omniumque salute cum eo 
agere liceret. Ea re impetrata, sese omnes llentes Caesari 
ad pedes projecerunt : c Non minus se id contendere et labo- 
rare, ne ea, quae dixissent, enunciarentur, quam uti ea, quae 
vellent, impetrarent ; propterea quod, si enunciatum esset, 
suaimum in cruciatum se venturos viderunt.' Locutus est 
pro his Divitiacus Aeduus : 6 Gailiae totius faction es esse 
duas : harum alterius principatum tenere Aeduos, alterius 
Arvernos. Hi quum tantopere de potentatu inter se multos 
annos contenderent, factum esse, uti ab Arvernis Sequanis- 
que Germani mercede arcesserentur. Horum primo circiter 
mi Ilia XV Rhenum transisse : posfceaquam agros et cultum 
et copias Gallorum homines feri ac barbari adamassent, 
transductos plures : nunc esse in Gallia ad et XX millium 
numerum : cum his Aeduos eorumque clientes semel atque 
iterum armis contendisse ; magnam calamitatem pulsos ac- 
cepisse, omnem nobilitatem, omnem senatum, omnem equi- 
tatem amisisse. Quibus proeliis calamitatibusque fractos, 
qui et sua virtute et populi Romani hospitio atque amicitia 
plurimum ante in Gallia potuissent, coactos esse Sequanis 
obsides dare, nobilissimos civitatis, et jurejurando ^ivitatem 
obstringere, sese neque, obsides repetituros, neque auxilium 
a populo Romano imploraturos, neque recusaturos, quo 
minus perpetuo sub illorum ditione atque imperio essent. 
Unum se esse ex omni civitate Aeduorum, qui adduci non 
potuerit, ut juraret, aut suos liberos obsides daret. Ob earn 
rem se ex civitate profugisse, et Rom am ad senatum venisse, 
auxilium postulatum, quod solus neque jurejurando neque 
obsidibus tenere tur. Sed pejus victorious Sequanis, quam 
Aeduis victis accidisse, propterea quod Ariovistus, rex Ger- 
manorum, in eorum finibus consedisset, tertiamque partem 
agri Sequani, qui esset optimus totius Gailiae, occupavisset, 



LIBEE PRIMUS. 



17 



et nunc de altera parte tertia Sequanos decedere juberet, 
propterea quod paucis mensibus ante Harudum millia homi- 
nuni XXIY ad eum venissent, quibus locus ac sedes para- 
rentur. Futurum esse paucis annis, uti onines ex Galliae 
finibus pellerentur, atque omnes Gerniani Rhenuni transi- 
rent : neque enim conferendum esse Gallicum cum Ger- 
manorum agro, neque banc consuetudinem victus cum ilia 
comparandam. Ariovistum autem, ut semel Gallorum copias 
proelio vicerit, quod proelium factum sit ad Magetobriaro, 
superbe et crudeliter imperare, obsides nobilissimi cuj usque, 
liberos poscere, et in eos omnia exempla cruciatusque edere, 
si qua res non ad nutum aut ad voluntatem ejus facta sit: 
bominem esse barbarum, iracunduni, temerarium : non posse 
ejus imperia diutius sustineri. Nisi si quid in Caesare popu- 
loque Romano sit auxilii,- omnibus Gallis idem esse facien- 
dum, quod Helvetii fecerint, ut domo emigrent ; aliud domi- 
cilium, alias sedes, remotas a Germanis, petant ; fortunam- 
que, quaecumque accidat, experiantur. Haec si enunciata 
Ariovisto sint, non dubitare, quin de omnibus obsidibus, 
qui apud eum sint, gravissimum supplicium sumat. Cae- 
sarem vel auctoritate sua atque exercitus, vel recenti victo- 
ria, vel nomine populi Romani deterrere posse, ne major 
multitudo Germanorum Rbenum transducatur, Galliamque 
omnem ab Ariovisti injuria posse defendere. 5 

XXXII. Hac oratione ab Divitiaco habita, omnes, qui 
aderant, magno fletu auxilium a Caesare petere coeperunt. 
Animadvertit Caesar unos ex omnibus Sequanos nihil earum 
rerum facere, quas ceteri facerent ; sed tristes, capite de- 
misso, terram intueri. Ejus rei quae causa esset, miratus, 
ex ipsis quaesiit. Nihil Sequani respondere, sed in eadem 
tristicia taciti permanere. Quum ab iis saepius quaereret, 
neque ullam omnino vocem exj^rimere posset, idem Divi- 
tiacus Aeduus respondit : c Hoc esse miseriorem graviorem- 
que fortunam Sequanorum, prae reliquorum quod soli ne 
in occult o quidem queri, nec auxilium implorare auderent, 
absentisque Ariovisti crudelitatem, velut si coram adessefc, 



18 



DE BELLO GALLICO. 



liorrerent : propterea quod reliquis tamen fugae facultas 
daretur ; Sequanis vero, qui intra fines suos Ariovistum 
recepissent, quorum oppida omnia in ejus potestate essent, 
omnes cruciatus essent perferendi.' 

XXXIII. His rebus cognitis, Caesar Gallorum animos 
verbis connrniavit, pollicitusque est 'sibi earn rem curae 
futuram : magnam se habere spem, et beneficio suo et auc- 
toritate adductum Ariovistum finem iujuriis facturum.' 
Hac oratione habita, concilium dimisit, et secundum ea 
multae res eum hortabantur, quare sibi earn rem cogitandam 
et suscipiendam putaret, in primis, quod Aeduos, fratres 
consanguineosque saepenumero ab senatu appellatos, in ser- 
vitute atque in ditione videbat Germanorum teneri, eorum- 
que obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos intelligebat : 
quod in tanto imperio populi Romani turpissinium sibi et 
reipublicae esse arbitrabatur. Paulatim autem Germanos 
consuescere Rhenuni transire, et in Galliam magnam eorum 
multitudinem venire, populo Romano periculosum videbat : 
neque sibi homines feros ac barbaros temperaturos existi- 
mabat, quin, quum omnem Galliam occupassent, ut ante 
Cimbri Teutonique fecissent, in provinciam exirent, atque 
inde in Italiam contenderent ; praesertim quum Sequanos a 
provincia nostra Rhodanus divideret. Quibus rebus quam 
maturrime occurrendum putabat. Ipse autem Ariovistus 
tantos sibi spiritus, tantam arrogantiam sumpserat, ut ferun- 
dus non videretur. 

XXXIY. Quamobrem placuit ei, ut ad Ariovistum le- 
gates mitteret, qui ab eo postularent, uti aliquem locum 
medium utriusque colloquio diceret : velle sese de repub- 
lica et summis utriusque rebus cum eo agere. Ei legation i 
Ariovistus respondit : < Si quid ipsi a Caesare opus esset, 
sese ad eum venturum fuisse ; si quid ille a se velit, ilium 
ad se venire oporfcere. Praeterea se neque sine exercitu in 
eas partes Galliae venire audere, quas Caesar possideret, 
neque exercitum sine magno commeatu atque emolimento in 
unum locum contrahere posse : sibi autem mirum videri, 



LIBER PRIMUS. 



19 



quid in sua Gallia, quam bello vicisset, aut Caesari aut 
ornnino populo Romano negotii essefc.' 

XXX Y. His responsis ad Caesarem relatis, iterum ad eum 
Caesar legatos cum his mandatis mittit : 6 Quoniam, tanto 
suo populique Romani benencio affectus, quum in consulatu 
suo rex at que amicus a Senatu appellatus esset, lianc sibi 
populoque Romano gratiam referret, ut in colloquium venire 
invitatus gravaretur, neque de communi re dicendum sibi et 
cognoscendum putaret ; haec esse, quae ab eo postularet : 
primnm, ne quam hominum multitudinem amplius trans 
Rhenum in Galliam transduceret : deinde obsides, quos 
haberet ab Aeduis, redderet, Sequanisque permitteret, ut, 
quos illi haberent, voluntate ejus reddere illis liceret ; neve 
Aeduos injuria lacesseret, neve his sociisve eorum bellum 
inferret. Si id ita fecisset, sibi populoque Romano per- 
petuam gratiam atque amicitiam cum eo futuram : si non 
impetraret, sese, quoniam M. Messala, M. Pisone Coss, 
senatus censuisset, uti, quicumque Galliam provinciam ob- 
tineret, quod, commodo reipublicae facere posset, Aeduos 
ceterosque amicos populi Romani defenderet, sese Aeduorum 
injurias non neglecturum.' 

XXXYI. Ad haec Ariovistus respondit : 6 Jus esse belli, 
ut, qui vicissent, iis, quos vicissent, quemadmodum vellent, 
imperarent : item populum Romanum victis non ad alterius 
praescriptum, sed ad suum arbitrium imperare consuesse. 
Si ipse populo Romano non praescriberet, quemadmodum 
suo jure uteretur, non oportere sese a populo Romano in 
suo jure impediri. Aeduos sibi, quoniam belli fortunam 
tentassent, et armis congressi ac superati essent, stipendi- 
arios esse factos. Magnarn Caesarem injuriam facere, qui 
suo adventu vectigalia sibi deteriora faceret. Aeduis se 
obsides redditurum non esse, neque iis, neque eorum sociis 
injuria bellum illaturum, si in eo manerent, quod convenis- 
set, stipendiumque quotannis penderent : si id non fecissent, 
longe iis fraternum nomen populi Romani abfuturum. 
Quod sibi Caesar denunciaret se Aeduorum injurias non 



20 



DE BELLO GALLICO. 



neglecturum ; neminem secum sine sua pernicie contendisse. 
Quum vellet, congrederetur : intellecturum, quid invicti 
Germani, exercitatissimi in armis, qui inter annos XIV 
tectum non subissent, virtute possent. 

XXXVII. Haec eodem tempore Caesari mandata refere- 
bantur, et legati ab Aeduis et a Treviris veniebant : Aedui 
questum, c quod Harudes, qui nuper in Galliam transportati 
essent, fines eorum popularentur ; sese ne obsidibus quidem 
datis pacem Ariovisti redimere potuisse ; 5 Treviri autem, 
c pagos centum Saevorum ad ripas Hheni consedisse, qui 
Hhenum transire conarentur ; iis praeesse Xasuam et Cim- 
berium fratres.' Quibus rebus Caesar veheuienter com- 
niotus, maturandum sibi existimavit, ne, si nova manus 
Suevorum cum veteribus copiis Ariovisti sese eonjunxisset, 
minus facile resisti posset. Itaque re frumentaria, quam 
celerrime potuit, comparata, magnis itineribus ad Ariovistum 
contendit. 

XXXYIII. Quum tridui viam processisset, nunciatum 
est ei, Ariovistum cum suis omnibus copiis ad occupandum 
Vesontionem, quod est oppidum maximum Sequanorum, 
contendere, triduique viam a suis finibus profecisse. Id ne 
accideret, magno opere praecavendum sibi Caesar existima- 
bat : namque omnium rerum, quae ad bellum usui erant, 
summa erat in eo oppido facultas ; idque natura loci sic 
muniebatur, ut magnam ad ducendum bellum daret faculta- 
tem, propterea quod fiumen Dubis, ut circino circumductum, 
paene totum oppidum cingit : reliquum spatium, quod est. 
non amplius pedum DC, qua flume n intermittit, mons con- 
tinet magna altitudine, ita ut radices montis ex utraque 
parte ripae fluminis contingant. Hunc mums circumdatus 
arcem efficit, et cum oppido conjungit. Hue Caesar magnis 
nocturnis diurnisque itineribus contendit, occupatoque op- 
pido ibi praesidium collocat. 

XXXIX. Dum paucos dies ad Vesontionem rei frnmen- 
tariae commeatusque causa moratur, ex percunctatione nos- 
trorum vocibusque Gallorum ac mercatorum, qui ingenti 



LIBER PRIMUS. 



21 



magnitudine corporum Germanos, incredibili virtute atque 
exercitatione in armis esse praedicabant, saepenumero sese 
cum eis congressos ne vultum qaidem atque aciem oculorum 
ferre potuisse, tantus subito timor omnem exercitum occu- 
pavit, ut non mediocriter omnium mentes animosque per- 
turbaret. Hie primum ortus est a tribunis militum, prae- 
fectis, reliquisque, qui ex urbe amicitiae causa Caesarem se- 
cuti, magnum periculum miserabantur, quod non magnum 
in re militari usum habebant : quorum alius, alia causa 
illata, quam sibi ad proficiscendum necessariam esse diceret, 
petebat, ut ejus voluntate discedere liceret : nonnulli, pudore 
adducti, ut timoris suspicionem vitarent, remanebant. Hi 
neque vultum fingere neque interdum lacrimas tenere pote- 
rant : abditi in tabernaculis aut suum fatum querebantur, 
aut cum familiaribus suis commune periculum miserabantur. 
Vulgo totis castris testamenta obsignabantur. Horum voci- 
bus ac timore, paulatim etiam ii, qui magnum in castris 
usum habebant, milites centurionesque, quique equitatu 
praeerant, perturbabantur. Qui se ex his minus timidos 
existimari volebant, non se hostem vereri, sed angustias 
itineris et magnitudinem silvarum, quae in fcercederent inter 
ipsos atque Ariovistum, aut rem frumentariam, ut satis 
commode supportari posset, timere dicebant. ]S"onnulli etiam 
Caesari renunciabant, quum castra moveri ac signa ferri jus- 
sisset, non fore dicto audientes milites, nec propter timorem 
signa laturos. 

XL. Haec quum animadvertisset, convocato concilio, om- 
niumque ordinum ad id concilium adhibitis centurionibus, 
vehementer eos incusavit : ' primum, quod aut quam in 
partem, aut quo consilio ducerentur, sibi quaerendum aut 
cogitandum putarent. Ariovistum, se consule, cupidissime 
populi Romani amicitiam appetisse; cur hunc tarn temere 
quisquam ab officio discessurum judicaret ? Sibi quidem 
persuaderi, cognitis suis postulates, atque aequitate condi- 
tionum perspecta, e\im neque suam neque populi Komani 
gratiam repudiaturum. Quod si furore atque amentia im- 



22 



DE BELLO GALLICO. 



pulsus bellum intulisset, quid tandem vererentur ? aut cur 
de sua virtute aut de ipsius diligeutia desperarent? Factum 
ejus hostis periculum patrum nostrorum memoria, quum, 
Cimbris et Teutonis a C. Mario pulsis, non minorem laudem 
exercitus, quam ipse imperator, meritus videbatur : factum 
etiam nuper in Italia servili turnultu, quos tamen aliquid 
usus ac disciplina, quam a nobis accepissent, sublevarent. 
Ex quo judicari posset, quantum haberet in se boni con- 
stantia ; propterea quod, quos aliquamdiu inermos sine causa 
timuissent, hos postea arinatos ac victores superassent. De- 
nique bos esse eosdem, quibuscum saepenumero Helvetii con- 
gressi non solum in suis sed etiam in illorum finibus, ple- 
rumque superarint, qui tamen pares esse nostro exercitu 
non potuerint. Si quos adversum proelium et fuga Gallorum 
commoveret, bos, si quaererent, reperire posse, diuturnitate 
belli defatigatis Gallis, Ariovistum, quum multos menses 
castris se ac paludibus tenuisset, neque sui potestatem fecis- 
set, desperantes jam de pugna et dispersos subito adortum, 
magis ratione et consilio quam virtute vicisse. Cui rationi 
contra bomines barbaros atque imperitos locus fuisset, bac 
ne ipsum quidem sperare nostros exercitus capi posse. Qui 
suum timorem in rei frumentariae simulationem angustiasque 
itineris conferrent, facere arroganter, quum aut de officio 
imperatoris desperare aut praescribere viderentur. Haec sibi 
esse curae ; frumentum Sequanos, Leucos, Lingonas sub- 
ministrare; jam que esse in agris frumenta matura: de itinere 
ipsos brevi tempore judicatoros. Quod non fore dicto aur 
dientes milites, neque signa laturi dicantur, nihil se ea re 
commoveri : scire enim, quibuscumque exercitus dicto au- 
diens non fuerit, aut, male re gesta, fortunam defuisse, aut, 
aliquo facinore comperto, avaritiam esse convictam. Suam 
innocentiam perpetua vita, felicitatem Heivetiorurn bello 
esse perspectam. Itaque se, quod in longiorem diem colla- 
turus esset, repraesentaturum, et proxima nocte de quarta 
vigilia castra moturum, ut quam primum intelligere posset, 
utrum apud eos pudor atque officium, an timor valeret. 



LIBER PRIMUS. 



23 



Quod si praeterea nemo sequatur, tamen se cum sola decima 
legione iturum, de qua non dubitaret ; sibique earn praeto- 
riam cohortem futuram.' Huic legioni Caesar et indulserat 
praecipue, et propter virtutem confidebat maxime. 

XLI. Hac oratione habit a, mirum in modum conversae 
sunt omnium mentes, summaque alacritas et cupiditas belli 
gerendi innata est, princepsque decima legio per tribunos 
militum ei gratias egit, quod de se optimum judicium fecis- 
set, seque esse ad bellum gerendum paratissimam confirma- 
vit. Deinde reiiquae legiones per tribunos militum et pri- 
morum ordinum centuriones egerunt, uti Caesari satisface- 
rent : 6 se neque unquam dubitasse, neque timuisse, neque de 
summa belli suum judicium, sed imperatoris esse existima- 
visse.' Eorum satisfactione accepta, et itinere exquisito per 
Divitiacum, quod ex aliis ei maximam fidem habebat, ut 
millium amplius quinquaginta circuitu locis apertis exer- 
citum duceret, de quarta vigilia, ut dixei at, profectus est. 
Septimo die, quum iter non intermitteret, ab exploratoribus 
certior factus est Ariovisti copias a nostris millibus passuum 
quatuor et viginti abesse. 

XLII. Cognito Caesaris adventu, Ariovistus legatos ad 
eum mittit ; i quod antea de colloquio postulasset, id per se 
fieri licere, quoniam propius accessisset ; seque id sine peri- 
culo facere posse existimare.' Non respuit conditionem 
Caesar : jamque eum ad sanitatem reverti arbitrabatur, quum 
id, quod antea petenti denegasset, ultro polliceretur ; mag- 
namque in spem veniebat, pro suis tantis populique Romani 
in eum beneficiis, cognitis suis postulatis, fore, uti pertinacia 
desisteret. Dies colloquio dictus est ex eo die quintus. In- 
terim, quum saepe ultro citroque legati inter eos mitterentur, 
Ariovistus postulavit, c ne quern peditem ad colloquium Cae- 
sar adduceret : vereri se, ne per insidias ab eo circumvenire- 
tur : uterque cum equitatu veniret : alia ratione se non esse 
venturum. ' Caesar, quod neque colloquium interposita causa 
tolli volebat, neque salutem suam Gallorum equitatu com- 
mittere auclebat, commodissimum esse statuit, omnibus equis 



24 



DE BELLO GALLICO. 



Gallis equitibus detractis, eo legionarios milites legionis de- 
cirnae, cui quam maxime confidebat, imponere, ut praesidium 
quam amicissimum, si quid opus facto esset, haberet. Quod 
quum fieret, non irridicule quidam ex militibus decimae 
legionis dixit, 6 plus, quam pollicitus esset, Caesarem ei 
facere : pollicitum se in cohortis praetoriae loco decimam 
legionem habiturum, nunc ad equum rescribere.' 

XLIII. Planities erat magna, et in ea tumulus terrenus 
satis grandis. Hie locus aequo fere spatio ab castris utri- 
usque aberat. Eo, ut erat dictum, ad colloquium venerunt. 
Legionem Caesar, quam equis devexerat, passibus ducentis ab 
eo tumulo constituit. Item equites Ariovisti pari intervallo 
constiterunt. Ariovistus, ex equis ut colloquerentur, et 
praeter se denos ut ad colloquium adducerent, postulavit. 
Ubi eo ventum est, Caesar initio orationis sua senatusque in 
eum beneficia commemoravit, 6 quod rex appellatus esset a 
senatu, quod amicus, quod munera amplissima missa : quam 
rem et paucis contigisse, et pro magnis hominum officiis con- 
suesse tribui ' docebat : 6 ilium, quum neque aditum neque 
causam postulandi justam haberet, beneficio ac liberalitate 
sua ac senatus ea praemia consecutum.' Docebat etiam, 
c quam veteres quamque justae causae necessitudinis ipsis 
cum Aeduis intercederent ; quae senatus consulta, quoties, 
quamque honorifica in eos facta essent : ut omni tempore 
totius Galliae principatum Aedui tenuissent, prius etiam 
quam nostram amicitiam appetissent ; populi Pomani hanc 
esse consuetudinem, ut socios atque amicos non modo sui 
nihil deperdere, sed gratia, dignitate, honore auctiores velit 
esse ; quod vero ad amicitiam populi Romani attulissent, id 
iis eripi quis pati posset ? 5 Postulavit deinde eadem, quae 
legatis in mandatis dederat : ' ne aut Aeduis aut eorum 
sociis bellum inferret ; obsides redderet ; si nullam partem 
Germanorum domum remittere posset, at ne quos amplius 
Rhenum transire pateretur.' 

XLIY. Ariovistus ad postulata Caesaris pauca respondit ; 
de suis virtutibus multa praedicavit : 6 Transisse Rhenum 



LIBER PBIMUS. 



25 



sese non sua sponte, sed rogatum et arcessitum a Gallis ; non 
sine magna spe magnisque praemiis domum propinquosque 
reliquisse ; sedes habere in Gallia ab ipsis concessas ; obsides 
ipsorum voluntate datos ; stipendiuni capere jure belli, quod 
victores victis imponere consuerint ; non sese Gallis, sed 
Gallos sibi belluni intulisse ; omnes Galliae civitates ad se 
oppugnandum venisse, ac contra se castra habuisse ; eas 
omnes copias a se uno proelio fusas ac superatas esse; si 
iterum experiri velint, iterum para turn sese decertare ; si 
pace uti velint, iniquum esse de stipendio recusare, quod sua 
voluntate ad id tempus dependerint. Amicitiam populi 
Romani sibi ornamento et praesidio, non detrimento esse 
oportere, idque se ea spe petisse. Si per populum Roma- 
num stipendium remittatur, et dedititii subtrahantur, non 
minus libenter sese recusaturum populi Romani amicitiam, 
quam appetierit. Quod multitudinem Germanorum in Gal- 
liam transducat, id se sui muniendi, non Galliae impugnan- 
dae causa facere ; ejus rei testimonium esse, quod, nisi 
rogatus, non venerit, et quod bellum non intulerit, sed 
defenderit. Se prius in Galliam venisse, quam populum 
Eomanum. Nunquam ante hoc tempus exercitum populi 
E^omani Galliae provinciae fines egressum. Quid sibi vel- 
let ? Cur in suas possessiones veniret ? Provinciam suam 
esse hanc Galliam, sicut illam nostram. Ut ipsi concecli 
non oporteret, si in nostros fines impetum faceret. sic item 
nos esse iniquos, qui in suo jure se interpellaremus. Quod 
fratres a senatu Aeduos appellatos diceret, non se tarn bar- 
barum neque tarn imperitum esse rerum, ut non sciret, 
neque bello Allobrogum proximo Aeduos Romanis auxilium 
tulisse, neque ipsos in his contentionibus, quas Aedui secum 
et cum Sequanis habuissent, auxilio populi Romani usos 
esse. Debere se suspicari, simulata Caesarem amicitia, quod 
exercitum in Gallia habeat, sui opprimendi causa habere. 
Qui nisi clecedat, atque exercitum deducat ex his regionibus, 
sese ilium non pro amico, sed pro hoste habiturum : quod si 
eum interfecerit, multis sese nobilibus principibusque 



26 



DE BELLO GALLICO. 



populi Romani gratum esse facturum : id se ab ipsis per 
eorum nuncios compertuni habere, quorum omnium gratiam 
atque amicitiam ejus morte redimere posset. Quod si deees- 
sisset, ac iiberam possessionem Galliae sibi tradidisset, 
magno se ilium praemio remuneraturum, et, quaecumque 
bella geri vellet, sine ullo ejus labore et periculo confectu- 
rum.' 

XLY. Multa ab Caesare in earn sententiam dicta sunt, 
quare negotio desistere non posset^ et ' neque su'am neque 
populi Romani consuetudinem pati, uti optime meritos 
socios desereret ; neque se judicare Galliam potius esse 
Ariovisti, quam populi Romani. Bello superatos esse 
Arvernos et Rutenos ab Q. Fabio Maximo, quibus populus 
Eomanus ignovisset, neque in provinciam redegisset, neque 
stipendium imposuisset. Quod si antiquissimum quodque 
tempus spectari oporteret, populi Romani justissimum esse 
in Gallia imperium : si judicium senatus observari oporte- 
ret, Iiberam debere esse Galliam, quam bello victam suis 
legibus uti voluisset.' 

XLYI. Din 11 haec in colloquio geruntur, Caesari nuncia- 
tum est equites Ariovisti proprius tumulum accedere et ad 
nostros adequitare, lapides telaque in nostros conjicere. 
Caesar loquendi finem fecit, seque ad suos recepit, suisque 
imperavit, ne quod omnino telum in hostes rejicerent. Nam 
etsi sine ullo periculo legionis delectae cum equitatu proe- 
lium fore videbat, tamen committendum non putabat, ut, 
pulsis hostibus, dici posset eos ab se per fidem in colloquio 
circumventos. Posteaquam in vulgus militum elatum est, 
qua arrogantia in colloquio Ariovistus usus omni Gallia 
Romanis inter dixis set, impetumque in nostros ejus equites 
fecissent, eaque res colloquium ut diremisset, multo major 
alacritas studiumque pugnandi majus exercitu iujectum 
est. 

XLYII. Biduo post Ariovistus ad Caesaxem legatos mit- ' 
tit, 6 velle se de his rebus, quae inter eos agi coeptae, neque 
perfectae essent, agere cum eo : uti aut iterum colloquio 



LIBEE PRIMUS. 



27 



diem constitueret ; aut, si id minus vellet, ex suis legatis 
aliquem ad se mitteret.' Colloquendi Caesari causa visa 
non est, et eo magis, quod pridie ej us diei Germani retineri 
non poterant, quin in nostros tela conjicerent. Legatum ex 
suis sese magno cum periculo ad eum missurum et bomini- 
bus feris objecturum existimabat. Commodissimum visum 
est C. Valerium Procillum C. Valerii Caburi nlium, summa 
virtute et humanitate adolescentem (cujus pater a C. Valerio 
Elacco civitate donatus erat) et propter fidem et propter lin- 
guae Gallicae scientiam, qua multa jam Ariovistus longin- 
qua consuetudine utebatur, et quod in eo peccandi Germanis 
causa non esset, ad eum mittere, et M. Mettium, qui bospi- 
tio Ariovisti usus erat. His mandavit, ut, quae diceret 
Ariovistus, cognoscerent, et ad se referrent. Quos quum 
apud se in castris Ariovistus conspexisset, exercitu suo 
praesente, conclamavit : 6 Quid ad se venirent ? An specu- 
landi causa ? 5 Conantes dicere probibuit, et in catenas 
conjecit, 

XLVIIL Eodem die castra promovit, et millibus pas- 
suum sex a Caesaris castris sub monte consedit. Postridie 
ejus diei praeter castra Caesaris suas copias transduxit, et 
millibus passuum duobus ultra eum castra fecit, eo consilio, 
uti frumento commeatuque, qui ex Sequanis et Aeduis sup- 
portaretur, Caesarem intercluderet. Ex eo die dies continuos 
quinque Caesar pro castris suas copias produxit, et aciem 
instructam babuit, ut, si vellet Ariovistus proelio con- 
tendere, ei potestas non deesset. Ariovistus bis omnibus 
diebus exercitum castris continuit ; equestri proelio quoti- 
die contendit. Genus boc erat pugnae, quo se Germani 
exercuerant. Equitum millia erant sex ; totidem numero 
pedites velocissimi ac fortissimi ; quos ex omni copia singuli 
singulos suae salutis causa delegerant. Cum bis in proeliis 
versabantur, ad bos se equites recipiebant : bi, si quid erat 
durius, concurrebant : si qui, graviore vulnere accepto, equo 
cleciderat, circumsistebant : si quo erat longius prodeun- 
dum, aut celerius recipiendum, tanta erat borum exercita- 



28 



DE BELLO GALLICO. 



tione celeritas, ut, jubis equorum sublevati, cursum adae- 
quarent. 

XLIX. Ubi eum castris se tenere Caesar intellexit, ne 
diutius commeatu prohiberetur, ultra eum locum, quo in loco 
Gerinani consederant, circiter passus soxcentos ab eis, cas- 
tris idoneum locum delegit, acieque triplici instructa, ad eum 
locum venit. Primam et secundam aciem in armis esse, ter- 
tiam castra munire jussit. Hie locus ab hoste circiter pas- 
sus sexcentos, uti dictum est, aberat. Eo circiter hominum 
numero XVI millia expedita cum omni equitatu Ario vistas 
misit, quae copiae nostros perterrerent et munitione prolii- 
berent. Nihilo secius Caesar, ut ante constituerat, duas 
acies hosterii propulsare, tertiam opus perficere jussit. Mu- 
nitis castris, duas ibi legiones reliquit, et partem auxiliorum ; 
quatuor reliquas in castra majora reduxit. 

L. Proximo die, instituto suo, Caesar e castris utrisque 
copias suas eduxit ; paulumque a majoribus progressus, aciem 
instruxit hostibusque pugnandi potestatem fecit. Ubi ne 
turn quidem eos prodire intellexit, circiter meridiem exer- 
citum in castra reduxit. Turn demum Ariovistus partem 
suarum copiarum, quae castra minora oppugnaret, misit : ac- 
riter utrimque usque acl vesperum pugnatum est. Solis 
occasu suas copias Ariovistus, multis et illatis et acceptis 
vulneribus, in castra reduxit. Quum ex captivis quaereret 
Caesar, quam ob rem Ariovistus proelio non decertaret, 
hanc reperiebat causam, quod apud Germanos ea consuetudo 
esset, ut matres familias eorum sortibus et vaticinationibus 
declararent, utrum prpelium committi ex usu esset, nec ne : 
eas ita dicere : ' Non esse fas G-ermanos superare, si ante no- 
vam lunam proelio contendissent.' 

LI. Postridie ejus diei Caesar, praesidio utrisque castris, 
quod satis esse visum est, relicto, omnes alarios in conspectu 
hostium pro castris minoribus constituit, quod minus multi- 
tudine militum legionariorum pro hostium numero valebat, 
ut ad speciem alariis uteretur. Ipse, triplici instructa acie, 
usque ad castra hostium accessit. Turn demum necessario 



LIBER PRIMUS. 



29 



Germani suas copias castris eduxerunt, generatimque con- 
stituerunt paribusque intervallis, Harudes, Marcomannos, 
Triboccos, Yangiones, Nemetes, Sedusios, Suevos, omnem- 
que aciem suam rhedis et carris circumdederunt, ne qua spes 
in fuga relinqueretur. Eo mulieres imposuerunt, quae in 
proelium proficiscentes milites passis manibus flentes im- 
plorabant, ne se in servitutem Romanis traderent. 

LII. Caesar singulis legionibus singulos legatos et quaes- 
torem praefecit, uti eos testes suae quisque virtutis haberet. 
Ipse a dextro cornu, quod earn partem minime firaiam hos- 
tium esse aninium adverterat, proelium commisit. Ita 
nostri acriter in hostes, signo dato, impetum fecerunt, itaque 
hostes repente celeriterque procurrerunt, ut spatium pila in 
hostes conjiciendi non daretur. Rejectis pilis, cominus 
gladiis pugnatum est : at Germani, celeriter ex consuetudine 
sua phalange facta, impetus gladiorum exceperunt. Reperti 
sunt complures nostri miletes, qui in phalangas insilirent, et 
scuta manibus revellerent^ et desuper vulnerarent. Quum 
hostium acies a sinistro cornu pulsa atque in fugam conversa 
esset, a dextro cornu vehementer multitudine suorum nos- 
tram aciem premebant. Id quum animadvertisset P. Cras- 
sus adolescens, qui equitatu praeerat, quod expeditior erat, 
quam hi, qui inter aciem versabantur, tertiam aciem laboran- 
tibus nostris subsidio misit. 

LIII. Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes 
terga verterunt, neque prius fugere destiterunt, quam ad 
flumen Rhenum millia passuum ex eo loco circiter quinqua- 
ginta pervenerunt. Ibi perpauci aut, viribus confisi, trans- 
natare contenderunt, aut, lintribus inventis, sibi salutem re- 
pererunt. In his fuit Ariovistus, qui, naviculam deligatam 
ad ripam nactus, ea profugit ; reliquos omnes consecuti 
equites nostri interfecerunt. Duae fuerimt Ariovisti uxores, 
una Sueva natione, quam ab domo secum eduxerat; altera 
Norica, regis Yocionis soror, quam in Gallia duxerat, a 
fratre missam : utraeque in ea fuga perierunt. Duae filiae 
harum, altera occisa, altera capta est. C. Yalerius Procillus, 



30 



DE BELLO GALLICO. 



quum a custodibus in fuga trinis catenis vinctus traheretur, 
in ipsum Caesarem, hostes equitatu persequentem, incidit. 
Quae quidem res Caesari non minorem, quani ipsa victoria, 
voluptatem attulit, quod hominem honestissimum provinciae 
Galliae, suum familiarem et hospitem, ereptum e manibus 
hostium, sibi restitutuni videbat; neque ejus calamitate de 
tanta voluptate et gratulatione quidquam fort una diminue- 
rat. Is, se praesente, de se ter sortibus consultum dicebat, 
utrum igni statim necaretur, an in aliud tempus reservaretur, 
sortium beneficio se esse incolumeni. Item M. Mettius re- 
pertus et ad eum reductus est. 

LIY. Hoc proelio trans Blienum nunciato, Suevi, qui ad 
ripas Rheni venerant, domum reverti coeperunt : quos Ubii, 
qui proximi Hhenum incolunt, perterritos insecuti, magnum 
ex his numerum occiderunt. Caesar, una aestate duobus 
maximis bellis confectis, maturius paulo, quam tempus anni 
postulabat, in hiberna in Sequanos exercitum deduxit : hi- 
bernis Labienum praeposuit : ipse in citeriorem Galliam ad 
conventus agendos profectus est. 



DE BELLO GALLICO. 
LIBER SECUNDUS. 

I. Quum esset Caesar in citeriore Gallia in hibernis, ita 
uti supra demonstravimus, cerebri ad eum rumores affere- 
bantur ? literisque item Labieni certior fiebat omnes Belgas, 
quam tertiam esse Galliae partem dixeramus, contra popu- 
lum Eomanum conjurare, obsidesque inter se dare. Conju- 
randi has esse causas : primum, quod vereruntur, ne, omni 
pacata Gallia, ad eos exercitus noster adduceretur : deinde, 



LIBER SECUNDUS. 



31 



quod ab nonnullis Gallis sollicitarentur, partim qui, ut Ger- 
manos diutius in Gallia versari noluerant, ita populi Romani 
exercitum hiemare atque inveterascere in Gallia nioleste 
ferebant ; partim qui mobilitate et levitate aniini no vis im- 
perils stuclebant : ab nonnullis etiam, quod in Gallia a po- 
tentioribus atque his, qui ad conducendos homines facultates 
habebant, vulgo regna occupabantur, qui minus facile earn 
rem in imperio nostro consequi poterant. 

II. lis minciis literisque commotus Caesar cluas legiones 
in citeriore Gallia novas conscripsit ; et inita aestate, in in- 
terior em Galliam qui deduceret, Q. Pedium legatum misit. 
Ipse, quum primum pabuli copia esse inciperet. ad exercitum 
venit ; dat negotium Senonibus reliquisque Gallis, qui fmi- 
timi Belgis erant, uti ea, quae apud eos gerantur, cognoscant, 
seque de his rebus certiorem faciant. Hi constanter omnes 
nunciaverunt manus cogi, exercitum in unum locum con- 
duci. Turn vero dubitandum non existimavit, quin ad eos 
[duodecimo die] proficisceretur. He frumentaria provisa, 
castra movet, diebusque circiter quindecim ad fines Belgarum 
pervenit. 

III. Eo quum de improviso celeriusque omni opinione 
venisset, Remi, qui proximi Galliae ex Belgis sunt, ad eum 
legatos Iccium et Antebrogium, primos civitatis, miserunt, 
qui dicerent c se suaque omnia in fidem atque in potestatem 
populi Romani permittere ; neque se cum Belgis reliquis 
consensisse, neque contra populum Romanum onmino conju- 
rasse : paratosque esse et obsides dare, et imperata facere, 
et oppidis recipere, et frumento ceterisque rebus juvare: 
reliquos omnes Belgas in armis esse : Germanosque, qui cis 
Bhenum incolunt, sese cum his conjunxisse ; tantumque esse 
eorum omnium furorem, ut ne Suessiones quidem, fratres 
consanguineosque suos, qui eodem jure et eisdem legibus 
utantur, unum imperium unumque magistratum cum ipsis 
habeant, deterrere potuerint, quin cum his consentirent.' 

TV. Quum ab his quaereret, quae civitates quantaeque in 
armis essent, et quid in bello possent, sic reperiebat : pie- 



32 



DE BELLO GALLIC O. 



rosque Belgas esse ortos ab Germanis ; Bhenumque anti- 
quitus transductos, propter loci fertilitatem ibi consedisse, 
Gallosque, qui ea loca incolerent, expulisse ; solosque esse, 
qui patrum nostrorum memoria, omni Gallia vexata, Teu- 
tonos Cimbrosque intra fines suos ingredi proliibuerint. Qua 
ex re fieri, uti earuin rerum memoria magi) am sibi auctorita- 
tern, magnosque spiritus in re militari sumerent. De nu- 
mero eorum omnia se habere explorata Bemi dicebant, prop- 
terea quod propinquitatibus afiinitatibusque conjuncti, quan- 
tam quisque multitudinem in communi Belgarum concilio ad 
id bellum pollicitus sit, cognoverint. Plurimum inter eos 
Bellovacos et virtute et auctoritate et hominum numero 
valere : bos posse conficere armata millia centum : pollicitos 
ex eo numero electa LX, totiusque belli imperium sibi pos- 
tulare. Suessiones suos esse finitimos ; latissimos feracissi- 
mosque agros possidere. Apud eos fuisse regem nostra etiam 
memoria Divitiacum, totius Galliae potentissimum, qui 
quum magnae partis harum regionum, turn etiam Britanniae 
imperium obtinuerit : nunc esse regem Galbam : ad hunc 
propter justitiam prudentiamque sumrnam totius belli om- 
nium voluntate deferri : oppida habere numero XII ; polli- 
ceri millia armata quinquaginta : totidem Nervios qui 
maxime feri inter ipsos habeantur, longissimeque absint : 
XY millia Atrebates : Ambianos X millia : Morinos XXY 
millia : Menapios IX millia : Caletos X millia : Yelocasses 
et Yeromanduos totidem : Aduatucos XXIX millia : Condru- 
sos, Eburones, Caeraesos, Paemanos, quiuno nomine Germani 
appellantur, arbitrari ad XL millia. 

Y. Caesar, Bemos cohortatus, liberaliterque oratione prose- 
cutus, omnera senatum ad se convenire, principumque liberos 
obsides ad se adduci jussit. Quae omnia ab his diligenter ad 
diem facta sunt. Ipse Divitiacum Aeduum magno opere 
cohortatus, docet, quanto opere reipublicae communisque 
salutis intersit manus hostium distineri, ne cum tanta mul- 
titudine uno tempore confligendum sit. Id fieri posse, si 
suas copias Aedui in fines Bellovacorum introduxerint, et 



LIBER SEOITNDUS. 



33 



eorum agros populari coeperint. His mandatis, eum ab se 
dimittit. Postquam omnes Belgarum copias in unum locum 
coactas ad se venire vidit, neque jam longe abesse, ab his, 
quos miserat, exploratoribus et ab Bemis cognovit, flumen 
Axonam, quod est in extremis Eeinorum finibus, exercitum 
transducere maturavit, atque ibi castra posuit. Quae res et 
latus unum castrorum ripis fluminis muniebat, et, post eum 
quae essent, tuta ab liostibus reddebat, et commeafcus ab 
Bemis reliquisque civitatibus et sine periculo ad eum portari 
posset, efficiebat. In eo fiumine pons erat. Ibi praesidium 
ponit, et in altera parte fluminis Q. Titurium Sabinum 
legatum cum sex cohortibus relinquit : castra in altitudi- 
nem pedum duodecim vallo fossaque duodeviginti pedum 
munire jubet. 

VI. Ab bis castris oppidum Eemorum nomine Bibrax 
aberat millia passuum VIII. Id ex itinere magno impetu 
Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentatum est. 
Gallorum eadem atque Belgarum oppugnatio est liaec. Ubi, 
circumjecta multitudine hominum totis moenibus, undique 
lapides in murum jaci coepti sunt, murusque defensoribus 
nudatus est, testudine facta, portas succedunt, murumque 
subruunt. Quod turn facile flebat. Nam, quum tanta mul- 
titudo lapides ac tela conjicerent, in muro consistendi potes- 
tas erat nulli. Quum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius 
Bemus summa nobilitate et gratia inter suos, qui turn oppido 
praeerat, imus ex his, qui legati de pace ad Caesarem vene- 
rant, nuncios ad eum mittit, 6 nisi subsidium sibi subinittatur, 
sese diutius sustinere non posse.' 

VII. Eo de media nocte Caesar, iisdem ducibus usus, qui 

nuncii ab Iccio venerant, Numidas et Cretas sagittarios et 

funditores Baleares subsidio oppidanis mittit : quorum acl- 

ventu et Bemis cum spe defensionis studium proj)ugnandi 

accessit, et liostibus eadem de causa spes potiundi oppidi 

discessit. Itaque, paulisper apud oppidum morati, agrosque 

Eemorum depopulati, omibus vicis aedinciisque, quos adire 

poterant, incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis conten- 
2* 



34 



DE BELLO GALLICO. 



derunt, et ab millibus passuum minus duobus castra posue- 
runt, quae castra, ut fumo atque ignibus significabatur, am- 
plius millibus passuum VIII in latitudinem patebant. 

VIII. Caesar prime- et propter multitudinem hostium et 
propter eximiam opinionem virtutis proelio supersedere 
statuit ; quotidie tamen equestribus proeliis, quod hostis vir- 
tute posset, et quid nostri auderent, periclitabatur. Ubi 
nostros non esse inferiores intellexit, loco pro castris ad 
aciem instruendam natura opportuno atque idoneo, (quod is 
collis, ubi castra posita erant, paululum ex planitie editus, 
tantum ad versus in latitudinem patebat, quantum loci acies 
instructa occupare poterat, atque ex utraque parte lateris 
dejectus habebat, et in frontem leniter fastigatus paulatim ad 
planitiem redibat), ab utroque latere ejus collis transversam 
fossam obduxit circiter passuum CD, et ad extremas fossas 
castella constituit, ibique tormenta collocavit, ne, quum aciem 
instruxisset, hostes, quod tantum multitudine poterant, ab 
iateribus pugnantes suos circumvenire possent. Hoc facto, 
duabus legionibus, quas proxime conscripserat, in castris re- 
lictis, ut, si qua opus esset, subsidio duci possent, reliquas 
sex legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas 
copias ex castris eductas instruxerant. 

IX. Palus erat non magna inter nostrum atque hostium 
exercitum. Hanc si nostri transirent, hostes exspectabant : 
nostri autem, si ab illis initium transeundi fieret, ut impedi- 
fcos aggrederentur, parati in armis erant. Interim proelio 
equestri inter duas acies contendebatur. Ubi neutri transe- 
undi initium faciunt, secundiore equitum proelio nostris, 
Caesar suos in castra reduxit. Hostes protinus ex eo loco ad 
numen Axonam contenderunt, quod esse post nostra castra 
demonstratum est. Ibi vadis repertis, partem suarum co- 
piarum transducere conati sunt eo consilio, ut, si possent, 
castellum, cui praeerat Q. Titurius legatus, expugiiarent, pon- 
temque interscinderent ; si minus potuissent, agros Remorum 
popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum 
erant, commeatuque nostros prohiberent. 



LIBER SECUNDUS. 



35 



X. Caesar, certior factus ab Titurio, omnem equitatum et 
levis armaturae Numidas, funditores sagittariosque pontem 
transducit, atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pug- 
natum est. Hostes impeditos nostri in flumine aggressi, 
magnum eorum numerum occiderunt. Per eorum corpora 
reliquos audacissime transire conantes multitudine telorum 
repulerunt ; priuios, qui transierant, equitatu circumventos 
interfecerunfc. Hostes, ubi et de expugnando opj)ido et de 
flumine transeundo spem se fefellisse intellexerunt, neque 
nostros in locum iniquiorem progredi pugnandi causa vide- 
runt, atque ipsos res frumentaria deficere coepit, concilio 
convocato, constituerunt optimum esse domum suam queni- 
que reverti; et, quorum in fines primum Romani exercitum 
introduxissent, ad eos defendendos undique convenirent ; ut 
potius in suis quam in alienis finibus decertarent, et domes- 
ticis copiis rei frumentariae uterentur. Ad earn sententiam 
cum reliquis causis haec quoque ratio eos deduxit, quod 
Divitiacum atque Aeduos finibus Bellovacorum appropinqu- 
are cognoverant. His persuaderi, ut diutius morarentur, 
neque suis auxilium ferrent, non poterat. 

XI. Ea re constituta, secunda vigilia magno cum strepitu 
ac tumultu castris egressi nullo certo ordine neque imperio, 
quum sibi quisque primum itineris locum peteret, et domum 
pervenire properaret, fecerunt, ut cousimilis fugae profectio 
videretur. Hac re statim Caesar per speculatores cognita 
insidias veritus, quod, qua de causa disced erent, nondum, 
perspexerat, exercitum equitatumque castris continuit. 
Prima luce, confirmata re ab exploratoribus, omnem equita- 
tum, qui novissimum agmen moraretur, praemisit. His Q. 
Pedium et L. Aurunculeium Cottain legates praefecit. T. 
Labienum legatum cum legionibus tribus subsequi jussit. 
Hi, novissimos adorti, et multa millia passuum prosecuti, 
magnam multitudinem eorum fugientium conciclerunt, quum 
ab extremo agmine, ad quos ventum erat, consisterent, for- 
titerque impetum nostrorum militum sustinerent ; priores 
quod abesse a periculo viderentur, neque uila necessitate 



36 



DE BELLO GALLICO. 



neque imperio continerentur, exaudito clamore, perturbatis 
ordinibus, omiies in fuga sibi praesidium ponerent. Ita sine 
ullo pericnlo tantam eorum mnltitudinem nostri interfeee- 
runt quantum fait diei spatium ; snb occasumque solis desti- 
terunt, seque in castra, ut erat imperatum, receperunt. 

XII. Postridie ejus diei Caesar, prius quam se hostes ex 
pavore ac fuga reciperent, in fines Suessionum, qui proximi 
Bemis erant, exercitum duxit, et, magno itinere confecto, ad 
oppidum Noviodunum contendit. Id ex itinere oppugnare 
conatus, quod vacuum ab defeusoribus esse audiebat, propter 
latitudinem fossae murique altitudinem, paucis defend enti- 
bus, expugnare non potuit. Castris munitis, vineas agere, 
quaeque ad oppugnandum usui erant, comparare coepit. 
Interim omnis ex fuga Suessionum multitudo in oppidum 
proxima nocte convenit. Celeriter vineis ad oppidum actis, 
aggere jacto, turribusque constitutis, magnitudine operum, 
quae neque viderant ante Galli, neque audierant, et celeri- 
tate Eomanorum permoti, legatos ad Caesarem de cledi- 
tione mittunt ; et petentibus Remis, ut conservarentur, im- 
petrant. 

XIII. Caesar, obsidibus acceptis, primis civitatis atque 
ipsius Galbae regis duobus filiis, armisque omnibus ex oppido 
traditis, in deditionem Suessiones accepit, exercitumque in 
Bellovacos ducit. Qui quum se suaque omnia in oppidum 
Bratuspantium contulissent, atque ab eo oppido Caesar cum 
exercitu circiter millia passuum quinque abesset, omnes 
majores natu, ex oppido egressi, manus ad Caesarem tendere 
et voce significare coeperunt sese in ejus fidem ac potestatem 
venire, neque contra populum Eomanum armis contendere. 
Item, quum ad oppidum accessisset, castraque ibi poneret, 
pueri mulieresque ex muro passis manibus suo more pacem 
ab Homanis petierunt. 

XIY. Pro his Divitiacus (nam post discessum Belgarum, 
dimissis Aeduorum copiis, ad eum reverterat) facit verba : 
' Bellovacos omni tempore in fide atque amicitia civitatis 
Aeduae fuisse : impulsos a suis principibus^ qui dicerent 



LIBEK SECUNDUS. 



37 



Aeduos, a Caesare in servitutem redactos, omnes indigni- 
tates contumeliasque perferre, et ab Aeduis defecisse, et 
populo Romano bellum intulisse. Qui hujus consilii prin- 
cipes fuissent, quod intelligerent, quantum calamitatem civi- 
tati intulissent, in Britanniam profugisse. Petere non solum 
Bellovacos, sed etiam pro bis Aeduos, ut sua dementia ac 
mansuetudine in eos utatur. Quod si fecerit, Aeduorum 
auctoritatem apud omnes Belgas amplincaturum : quorum 
auxiliis atque opibus, si qua bella inciderint, sustentare con- 
suerint.' 

XV. Caesar honoris Divitiaci atque Aeduorum causa c sese 
eos in fidem recepturum et conservaturum ' dixit : sed, quod 
erat civitas magna inter Belgas auctoritate, atque bominum 
multitudine praestabat, DC obsides poposcit. His traditis, 
omnib usque armis ex oppida collatis, ab eo loco in fines 
Ambianorum pervenit, qui se suaque omnia sine mora dedi- 
derunt. Eorum fines Nervii attingebant : quorum de natura 
moribusque Caesar quum quaereret, sic reperiebat : 6 Nullum 
aditum esse ad eos mercatoribus : nihil pati vini reliquarum- 
que rerum ad luxuriam pertinentiurn inferri, quod his rebus 
relanguescere animos eorum, et remitti virtutem existima- 
rent : esse homines feros magnaeque virtutis : increpitare 
atque incusare reliquos Belgas, qui se populo Romano dedi- 
dissent, patriamque virtutem projecissent : confirmare sese 
neque legatos missuros, neque ullam conditionem pacis ac- 
cepturos.' 

XA 7 I. Quum per eorum fines triduum iter fecisset, inveni- 
ebat ex captivis Sabim flumen ab castris suis non amplius 
millia passuum decern abesse : trans id flumen omnes Ner- 
vios consedisse, adventumque ibi Romanorum exspectare 
una cum Atrebatibus et Veromanduis, finitimis suis : (nam 
his utrisque persuaserant, uti eandem belli fortunam experi- 
rentur:) exspectari etiam ab his Aduatucorum copias, atque 
esse in itinere : mulieres quique per aetatem ad pugnam in- 
utiles viderentur, in eum locum conjecisse, quo propter pa- 
ludes exercitui aditus non esset. 



38 



DE BELLO GALLIC 0. 



XYII. His rebus cognitis, exploratores centurionesque 
praemittit, qui locum idoneum castris deligant. Qu umque 
ex dedititiis Belgis reiiquisque Gallis complures, Caesarem 
secuti, una iter facerent, quidam ex his, ut postea ex cap- 
tivis cognitum est, eorum dierum consuetudine itineris 
nostri exercitus perspecta, nocte ad Nervios pervenerunt, 
atque iis demonstrarunt inter singulas legiones impedimento- 
rum magnum numerum intercedere, neque esse quidquam 
negotii, quum prima legio in castra venisset, reliquaeque 
legiones magnum spatium abessent, hanc sub sarcinis adoriri : 
qua pulsa, impedimentisque direptis, futurum, ut reliquae 
contra consistere non auderent. Adjuvabat etiam eorum 
consilium, qui rem deferebant, quod Nervii antiquitus, quum 
equitatu nihil possent, (neque enim ad hoc tempus ei rei 
student, sed, quidquid possunt, pedestribus valent copiis), 
quo facilius nnitimorum equitatum, si praedandi causa ad 
eos venisset, impedirent, teneris arboribus incisis atque 
inflexis, crebris in latitudinem ramis et rubis sentibus- 
que interjectis, efFecerant, ut instar muri hae sepes mu- 
nimenta praeberent ; quo non modo intrari, sed ne per- 
spici quidem posset. His rebus quum iter agminis nostri 
impediretur, non omittendum sibi consilium Nervii existi- 
maverunt. 

XVIII. Loci natura erat haec, quern locum nostri castris 
delegerant. Collis ab summo aequaliter declivis ad flumen 
Sabim, quod supra nominavimus, vergebat. Ab eo numine 
pari acclivitate collis hascebatur adversus huic et contrarius, 
pass us circiter ducentos, infima apertus, ab superiore parte 
silvestris, ut non facile introrsus perspici posset. Intra 
eas silvas hostes in occulto sese continebant: in aperto loco 
secundum flumen paucae stationes equitum videbantur. Flu- 
minis erat altitudo pedum circiter trium. 

XIX. Caesar, equitatu praemisso, subsequebatur omnibus 
copiis, sed ratio ordoque agminis aliter se habebat, ac Belgae 
ad Nervios detulerant. Nam, quod ad hostes appropinqua- 
bat, consuetudine sua Caesar sex legiones expeditas ducebat: 



LIBER SECUNDUS. 



39 



post eas totius exercitus impedimenta collocarat : incle duae 
legiones, quae proxime conscriptae erant, totum agmen clau- 
debant, praesidioque impedimentis erant. Equites nostri, 
cum funditoribus sagittariisque fluinen transgressi, cum hos- 
tium equitatu proelium commiserunt. Quum se illi iden- 
tidem in silvas ad suos reciperent, ac rursus ex silva in nos- 
tros impetum facerent, neque nostri longius, quam quern ad 
finem porrecta loca aperta pertinebant, cedentes insequi 
auderent : interim ]egiones sex, quae primae venerant, opere 
dimenso, castra munire coeperunt. Ubi prima impedimenta 
nostri exercitus ab bis, qui in silvis abditi latebant, visa 
sunt, (quod tempus inter eos committendi proelii convenerat) 
ita, ut intra silvas aciem ordinesque constituerant atque 
ipsi sese confirmaverant, subito omnibus copiis provolave- 
runt, impetumque in nostros equites fecerunt. His facile 
pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate ad flu men decu- 
currerunt, ut paene uno tempore et ad silvas et in flumine et 
jam in manibus nostris hostes viderentur. Eadem autem ce- 
leritate adverso colle ad nostra castra atque eos, qui in opere 
occupati erant, contend erunt. 

XX. Caesari omnia uno tempore erant agenda : vexillum 
proponendum, quod erat insigne, quum ad arma concurri 
oporteret : signum tuba dandum : ab opere revocandi milites : 
qui paulo longius aggeris petendi causa processerant, arces- 
sendi : acies instruenda, milites eohortandi, signum dandum : 
quarum rerum maguam partem temporis brevitas et suc- 
cessus et incursus hostium impediebat. His difficultatibus 
duae res erant subsidio, scientia atque usus militum, quod 
superioribus proeliis exercitati, quid fieri oporteret, non 
minus commode ipsi sibi praescribere, quam ab aliis doceri 
poterant ; et quod ab opere singulisque legionibus singulos 
legatos Caesar discedere, nisi munitis castris, vetuerat. Hi 
propter propinquitatem et celeritatem hostium nihil jam 
Caesaris imperium spectabant, sed per se, quae videbantur, 
administrabant. 

XXI. Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos 



40 



DE BELLO GALLICO. 



milites, quam in partem fors obtulit, decucurrit, et ad le- 
gionem decimam devenit. Milites non longiore oratione 
cohortatus, quam uti suae pristinae virtutis memoriam retin- 
erent, neu perturbarentur animo, hostiumque impetum fort- 
iter sustinerent, quod non longius hostes aberant, quam quo 
teluni adjici posset, proelii committendi signum dedit. 
Atque in alteram partem item cohortandi causa profectus, 
pugnantibus occurrit. Temporis tanta fuit exiguitas, hos- 
tiumque tarn paratus ad dimicandum animus, ut non modo 
ad insignia accommodanda, sed etiam ad galeas inducendas 
scutisque tegimenta detrahenda tempus defuerit. Quam 
quisque in partem ab opere casu devenit, quaeque prima 
signa conspexit, ad haec constitit, ne in quaerendis suis pug- 
nandi tempus dimitteret. 

XXII. Instructo exercitu magis ut loci natura deject us 
que collis et necessitas temporis, quam ut rei militaris ratio 
afcque ordo posulabat, quum diversis locis legionis, aliae alia 
iu parte hostibus resisterent, sepibusque densissimis, ut ante 
demonstravinius, interjectis, prospectus impediretur : neque 
certa subsidia collocari, neque quid in quaque parte opus 
esset provideri, neque ab uno omnia imperia administrari 
poterant. Itaque in tanta rerum iniquitate fortunae quoque 
eventus varii sequebantur. 

XXIII. Legionis npnae et decimae milites, ut in sinistra 
parte aciei constiterant pilis emissis, cursu ac lassitudine ex- 
animatos vulneribusque confectos Atrebates (nam his ea pars 
obvenerat) celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt, 
et trail sire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum 
impeditam interfecerunt. Ipsi transire flumen non dubita- 
verunt ; et, in locum iniquum progressi, rursus regressos ac 
resistentes hostes redintegrato proelio in fugam dederunt. 
Item alia in parte diversae duae legiones, undecima et octava, 
profligatis Yeromanduis, quibuscum erant congressi, ex loco 
superiore in ipsis fluminis ripis proeliabantur. At turn totis 
fere a fronte et ab sinistra parte nudatis castris, quum in 
dextro cornu legio duodecima et non magno ab ea interval lo 



LIBER SECUKDUS. 



41 



septima constitisset, omnes Nervii confer tissimo agmine, duce 
Boduognato, qui summam imperii tenebat, acl eum locum 
contenderunt : quorum pars aperto latere legiones circumve- 
nire, pars sum mum casti/orum locum petere coepit. 

XXIY. Eodem tempore equites nostri levisque armaturae 
pedites, qui cum iis una fuerant, quos primo hostium impetu 
pulsos dixeram, quum se in castra reciperent, adversis hos- 
tibus occurrebant, ac rursus aliam in partem fugam pete- 
bant : et calones, qui ab decumana porta ac summo jugo 
collis nostros victores numen transisse conspexerant, prae- 
dandi causa egressi, quum respexissent, et hostes in nostris 
castris versari vidissent, praecipites fugae sese mandabant. 
Simul eorum, qui cum impedimentis veniebant, clamor fre- 
mitusque oriebatur, aliique aliam ]n partem perterriti fere- 
bantur. Quibus omnibus rebus permoti equites Treviri, 
quorum inter Gallos virtutis opinio est singularis, qui auxilii 
causa ab civitate missi ad Caesarem venerant 5 quum multi- 
tudine hostium castra nostra compleri, legiones premi et pene 
circumventas teneri, calones, equites, funditores, Numidas, 
diversos dissipatosque in omnes partes fugere vidissent, des- 
peratis nostris rebus, domum contenderunt : E^omanos pulsos 
superatosque, castris impedimentisque eorum hostes potitos, 
civitati renunciaverunt. 

XXY. Caesar, ab decimae legionis cohortatione ad dex- 
trum cornu profectus, ubi suos urgeri, signisque in unum lo- 
cum collatis duodecimae legionis confertos milites sibi ipsos 
ad pugnam esse impedimento ; quartae cohortis omnibus cen- 
turionibus occisis, signiferoque interfecto, signo amisso, re- 
liquarum cohortium omnibus fere centurionibus aut vulner- 
atis aut occisis, in his primopilo, P. Sextio Baculo, fortip. 
simo viro, multis gravibusque vulneribus confecto, ut jam se 
sustinere non posset, reliquos esse tardiores ; et nonnullos 
ab novissimis deserto proelio excedere ac tela vitare ; hostes 
neque a fronte ex inferiore loco subeuntes intermittere, efc 
ab utroque latere instare ; et rem esse in angusto vid.it, 
neque ullum esse subsidium, quod submitti posset : scuto ab 



42 



DE BELLO GrALLICO. 



novissimis uni militi detracto, quod ipse eo sine scuto vene- 
rat, in primam aciem processit, centiirionibusque nominatim 
appellatis, reliquos cohortatus milites, signa inferre et mani- 
pulos laxare jussit, quo facilius gladiis uti possent. Oujus 
adventu spe illata militibus, ac redintegrato animo, quum 
pro se quisque in conspectu imperatoris et jam in extremis 
suis rebus operam navare cuperet, paulum hostium impetus 
tardatus est. 

XXYI. Caesar quum septimam legionem, quae juxta con- 
stiterat, item urgeri ab hoste vidisset, tribunos militum mo- 
nuit, ut paulatim sese legiones conjungerent, et conversa 
signa in hostes inferrent. Quo facto, quum alius alii subsi- 
dium ferrent, neque timerent, ne aversi ab hoste circumveni- 
rentur, audacius resistere ac fortius pugnare coeperunt. In- 
terim milites legionum duarum, quae in novissimo agmine 
praesidio impedimentis fuerant, proelio nunciato, cursu in- 
citato, in summo colle ab bostibus conspiciebantur. Et T. 
Labienus, castris hostium potitus, et ex loco superiore, quae 
res in nostris castris gererentur, conspicatus, decimam legi- 
onem subsidio nostris misit. Qui quum ex equitum et calo- 
num fuga, quo in loco res esset, quantoque in periculo et 
castra et legiones et imperator versaretur, cognovissent, nihil 
ad celeritatem sibi reliqui fecerunt. 

XXVII. Horum adventu tanta rerum commutatio est 
facta, ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuissent, 
scutis innixi, proelium redintegrarent ; turn calones, perter- 
ritos hostes conspicati, etiam inermes armatis occurrerent ; 
equites vero, ut fcurpitudinem fugae virtute delerent, om- 
nibus in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent. 
At hostes etiam in extrema spe salutis tantam virtutem 
praestiterunt, ut, quum primi eorum cecidissent, proximi 
jacentibus insisterent, atque ex eorum corporibus pugna- 
rent; his dejectis, et coacervatis cadaveribus, qui superes- 
sent, ut ex tumulo tela in nostros conjicerent, et pila inter- 
cepta remitter ent : ut non nequidquam tantae virtutis 
homines judicari deberet ausos esse transire latissimum 



LIBER SECUKDUS. 



flumen, ascenclere altissiuias ripas, subire iniquissimum 
locum : quae facilia ex difficillimis animi magnitude- recle- 
gerat. 

XXYTII. Hoc proelio facto, et prope ad internecionem 
gente ac nomine Nerviorum redacto, majores natu, quos 
una cum pueris mulieribusque in aestuaria ac paludes col- 
lectos dixeramus, hac pugna nunciata, quum victoribus 
nihil impeditum, victis nihil tutum arbitrarentur, omnium, 
qui supererant, consensu legatos ad Caesarem miserunt, seque 
ei decliderunt ; et, in commemoranda civitatis calamitate, ex 
DC ad ITI senatores, ex hominum millibus LX vix ad X), 
qui arma ferre possent, sese redactos esse dixerunt. Quos 
Caesar, ut in miseros ac supplices usus misericordia videretur, 
diligentissime conservavit, suisque finibus atque oppidis uti 
jussit, et finitimis imperavit, ut ab injuria et maleficio se 
suosque prohiberent. 

XXIX. Aduatuci, de quibus supra scripsimus, quum om- 
nibus coj)iis auxilio Nerviis venirent, hac pugna nunciata, 
ex itinere domum reverterunt ; cunctis oppidis castellisque 
desertis, sua omnia in unum oppidum egregie natura muni- 
tum contulerunt. Quod quum ex omnibus in circuitu parti- 
bus altissimas rupes despectusque haberet, una ex parte 
leniter acclivis aditus in latitudinem non amplius CC pedum 
relinquebatur : quern locum duplici altissimo muro muni- 
erant : turn magni ponderis saxa et praeacutas trabes in 
muro collocarant. Ipsi erant ex Cimbris Teutonisque 
prognati ; qui quum iter in provinciam nostram atque Ita- 
liam facerent, iis impedimentis, quae secum agere ac portare 
non poterant, citra flumen Rhenum depositis, custodiae ex 
suis ac praesidio sex millia hominum una reliquerunt. Hi 
post eorum obitum multos annos a finitimis exagitati, 
quum alias bellum inferrent, alias illatum defenderent, con- 
sensu eorum omnium pace facta, hunc sibi domicilio locum 
delegerunt. 

XXX. Ac primo adventu exercitus nostri crebras ex 
oppido excursiones faciebant, parvulisque proeliis cum nos- 



44 



DE BELLO GALLIC 0. 



tris contenclebant : postea, vallo pedum XII in circuitu XV 
mil Hum crebrisque caste]] is circummuniti, oppido sese con- 
tinebant. Ubi, vineis actis, aggere ex.structo, turrim procul 
constitui viderunt, primum irridere ex muro, atque incre- 
pitare vocibus, quod tanta machinatio ab tanto spatio insti- 
tueretur ; quibusnam manibus aut quibus viribus, praeser- 
tim homines tantulae staturae (nam plerumque hominibus 
Gallis prae magnitudine corporum suorum brevitas nostra 
contemptui est) tanti oneris turrim in muros sese collocare 
confiderent ? 

XXXI. Ubi vero moveri et appropinquare moenibus 
viderunt, nova atque inusitata specie commoti, legatos ad 
Caesarem de pace miserunt, qui, ad hunc modum locuti : 
6 Non se existimare Romanos sine ope divina bellum gerere, 
qui tantae altitudinis machinationes tanta celeritate promo- 
vere et ex propinquitate pugnare possent : se suaque om- 
nia eorum potestati permittere ' dixerunt. £ Unum peter e 
ac deprecari : si forte pro sua dementia ac mansuetudine, 
quam ipsi ab aliis audirent, statuisset Aduatucos esse con- 
servandos, ne se armis despoliaret : sibi omnes fere finiti- 
mos esse inimicos, ac suae virtuti invidere ; a quibus se de- 
fendere, traditis armis, non possent. Sibi praestare, si in 
eum casum deducerentur, quamvis fortunam a populo Ko- 
mano pati, quam ab his per cruciatum intern ci, inter quos 
dominari consaessent.' 

XXXII. Ad haec Caesar respondit : ' Se magis consuetu- 
dine sua quam merito eorum civitatem conservaturum, si 
prius quam murum aries attigisset, se dedidissent ; sed 
deditionis nullam esse conditionem, nisi armis traditis : se 
id, quod in Nerviis fecisset, facturum, finitimisque impera- 
turum, ne quam dedititiis populi Homani injuriam infer- 
rent.' Re nunciata ad suos, c quae imperarentur, facere ' 
dixerunt. Armor um magna multitudine de muro in fossam, 
quae erat ante oppidum, jacta, sic ut prope summam muri 
aggerisque altitudinem acervi armorum adaequarent ; et 
tamen circiter parte tertia, ut postea perspectum est, celata 



LIBER SECUNDUS. 



45 



atque in oppido retenta, portis patefactis, eo die pace sunt 
usi. 

XXXIII. Sub vesperum Caesar portas claudi, militesque 
ex oppido exire jussit, ne quam noctu oppidani ab mili- 
tibus injuriam acciperent. Illi, ante inito, ut intellectum 
est, consilio, quod, deditione facta, nostros praesidia deduc- 
turos, aut denique indiligentius servaturos crediderant, 
partim cum bis, quae retinuerant et celaverant, armis, 
partini scutis ex cortice factis aut viminibus intextis, 
quae subito, ut temporis exiguitas postulabat, pellibus 
induxerant, tertia vigilia, qua minime arduus ad nostras 
munitiones ascensus videbatur, omnibus copiis repente ex 
oppido eruptionem fecerunt. Celeriter, ut ante Caesar im- 
perarat, ignibus significatione facta, ex proximis castellis 
eo concursum est, pugnatumque ab bostibus ita acriter, 
ut a viris fortibus in extrema spe salutis, iniquo loco, 
contra eos, qui ex vallo turribusque tela jacerent, pugnari 
debuit, quum in una virtute omnis spes salutis consisteret. 
Occisis ad hominum millibus quatuor, reliqui in oppidum 
rejecti sunt. Postridie ejus diei, refractis portis, quum jam 
defenderet nemo, atque intromissis militibus nostris, sec- 
tionem ejus oppidi universam Caesar vendidit. Ab his, 
qui emerant, capitum numerus ad eum relatus est millium 
LIII. 

XXXIY. Eodem tempore a P. Crasso, quern cum legione 
una miserat ad Yenetos, XJnellos, Osismios, Curiosolitas, 
Sesuvios, Aulercos, Rhedones, quae sunt maritimae civita- 
tes, oceanumque attingunt, certior factus est omnes eas 
civitates in ditionem potestatemque populi Pomarii esse re- 
dactas. 

XXXY. His rebus gestis omni Gallia pacata, tanta 
hujus belli ad barbaros opinio perlata est, uti ab bis na- 
tionibus, quae trans Hhenum incolerent, mitterentur legati 
ad Caesarem, quae se obsides daturas, imperata facturas pol- 
licerentur : quas legationes Caesar, quod in ltaliam Illyri- 
cumque properabat, inita proxiiua aestate, ad se reverti jus- 



46 



DE BELLO G-ALLICO. 



sit. Ipse in Carnutes, Andes, Turonesque, quae civitates 
propinquae his locis erant, ubi bellum gesserat, legionibus in 
hiberna deductis, in Italiam profectus est ; ob easqne res ex 
Uteris Caesaris dies XY supplicatio decreta est, quod ante 
id tempus accidit nulli. 



DE BELLO GAL LIO O. 



LIBER TEETITJS. 

I. Quum in Italiam proficisceretur Caesar, Servium Gal- 
bam cum legione duodecima et parte equitatus in Nantuates, 
Yeragros Sedunosque niisit, qui ab finibus Allobrogum et 
lacu Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpes perti- 
nent. Causa mittendi fuit, quod iter per Alpes, quo magno 
cum periculo magnisque cum portoriis mercatores ire con- 
suerant, pateneri volebat. Huic permisit, si opus esse arbi- 
traretur, uti in eis locis legionem hiemandi causa collo caret. 
Galba, secundis aliquot proeliis factis, castellisque compluri- 
bus eorum expugnatis, missis ad eum undique legatis, obsi- 
dibusqne datis, et pace facta, constituit cohortes duas in 
jSTantuafcibus collocare, et ipse cum reliquis ejus legionis 
cohortibus in vico Yeragrorum, qui appellatur Octodurus, 
hiemare : qui vicus, positus in valle, non magna adjecta 
planitie, altissimis montibus undique continetur. Quum 
hie in duas partes flumine divideretur, alteram partem ejus 
vici Gallis concessit; alteram, vacuam ab illis relictam, 
cohortibus ad hiemandum attribuit. Eum locum vallo fos- 
saque munivit. 

II. Quum dies hibernorum complures transissent, frumen- 
tumque eo comportari jussisset, subito per exploratores cer- 
tior factus est, ex ea parte vici, quam Gallis concesserat, 
omnes noctu discessisse, montesque, qui impenderent, a 
maxima multitudine Sedunorum et Yeragrorum teneri. Id 
aliquot de causis acciderat, ut subito Galli belli renovandi 
legionisque opprimendae consilium caperent : primum, quod 
legionem, neque earn plenissimam, detractis cohortibus dua- 



48 



DE BELLO GALLICO. 



bus, et compluribus singillatim, qui commeatus petencli 
causa missi erant, absentibus, propter paucitatem despicie- 
bant : turn etiara, quod propter iniquitatem loci, quum ipsi 
ex montibus in vallem decurrerent, et tela conjicerent, ne 
primum quidem posse impetum suum sustineri existimabant. 
Accedebat, quod suos ab se liberos abstractos obsidum 
nomine dolebant; et Romanos non solum itinerum causa, 
sed etiam perpetuae possessionis culmina Alpium occupare 
conari, et ea loca flnitimae provinciae adjungere, sibi per- 
suasum habebant. 

III. His nunciis acceptis, Galba, quum neque opus hiber- 
norum munitionesque plene essent perfeetae, neque de fru- 
mento reliquoque commeatu satis esset provisum, quod, dedi- 
tione facta obsidibusque acceptis, nihil de bello tirnendum 
existimaverat, consilio celeriter convocato, sententias exqui- 
rere coepit. Quo in consilio, quum tantum repentini peri- 
culi praeter opinionem accidisset, ac jam omnia fere superi- 
ora loca multitudine armatorum completa conspicerentur, 
neque subsidio veniri, neque commeatus supportari inter- 
clusis itineribus possent, prope jam desperata salute, non- 
nullae hujusmodi sententiae dicebantur, ut, impedimentis 
relictis, eruptione facta, iisdem itineribus, quibus eo per- 
venissent, ad salutem contenderent. Majori tamen parti 
placuit, hoc reservato ad extremum consilio, interim rei 
eventum experiri, et castra defendere. 

IY. Brevi spatio interjecto, vix ut his rebus, quas con- 
stituissent, collocandis atque administrandis temj)us daretur, 
hostei ex omnibus partibus, signo dato, decurrere, lapides 
gaesaque in vallum conjicere : nostri primo integris viribus 
fortiter repugnare, neque ulluni frustra telum ex loco supe- 
riore mittere : ut quaeque pars castrorum nudata defensori- 
bus premi videbatur, eo occurrere et auxilium ferre: sed 
hoc superari, quod diuturnitate pugnae hostes defessi proe- 
lio excedebant, alii integris viribus succedebant: quarum 
rerum a nostris propter paucitatem fieri nihil poterat ; ac 
non modo defesso ex pugna excedendi, sed ne saucio quidem 



LIBER TEKTIUS. 



49 



ejus loci, ubi constiterat, relinquendi ac sui recipiendi 
facultas dabatur. 

V. Quum jam amplius horis sex continenter pugnaretur, 
ac non solum vires sed etiam tela nostris deficerent, atque 
hostes acrius instarent, languidiorib usque nostris, vallum 
scindere et fossas complere coepissent, resque esset jam acl 
extremum perducta casum, P. Sextius Baculus, primipili cen- 
turio, quern JSTervico proelio compluribus confectum vulneri- 
bus diximus, et item C. Volusenus, tribunus militum, vir et 
consilii magni et virtutis, ad Galburo. accurrunt, atque 
unam esse spem salutis docent, si, eruptione facta, extremum 
auxilium experirentur. Itaque, convocatis centurionibus, 
celeriter milites certiores facit, paulisper intermitterent proe- 
lium, ac tantummodo tela missa exciperent, seque ex labore 
reficerent : post, dato signo, ex castris erumperent, atque 
omnem spem salutis in virtute ponerent. 

VI. Quod jussi sunt, faciunt ; ac subito omnibus portis 
eruptione facta, neque cognoscendi, quid tieret, neque sui 
colligendi hostibus facultatem relinquunt. Ita commutata 
fortuna, eos, qui in spem potiundorum castrorum venerant, 
undique circumventos interficiunt ; et ex hominum millibus 
amplius triginta, quern numerum barbarorum ad castra ve- 
nisse constabat, plus tertia parte interfecta, reliquos perter- 
ritos in fugam conjiciunt, ac ne in locis quidem superioribus 
consistere patiuntur. Sic, omnibus hostium copiis fusis 
armisque exutis, se in castra munitionesque suas recipiunt. 
Quo proelio facto, quod saepius fortunam ten tare Galba nole- 
bat atque alio sese in hiberna consilio venisse meminerat, 
aliis occurrisse rebus viderat, inaxime frumenti commeatus- 
que inopia permotus, postero die omnibus ejus vici aedificiis 
incensis, in provinciam reverti contendit : ac, nullo hoste 
prohibente, aut iter demorante, incolumem legionem in 
Nantuates, inde in Allobrogas perduxit, ibique biemavit. 

YII. His rebus gestis, quum omnibus de causis Caesar 
pacatam Galliam existimaret, superatis Belgis, expulsis Ger- 
manis, victis in Alpibus Sedunis, atque ita inita hieme in 
3 



50 



DE BELLO GALLICO. 



Illyricum profectus esset, quod eas quoque nationes adire et 
regiones cognoscere volebat, subitum bellum in Gallia coor- 
tum est. Ejus belli haec fait causa. P. Crassus adolescens 
cum legione septima proximus mare Oceanum in Andibus 
liiemarat. Is, quod in his locis inopia frumenti erat, prae- 
fectos tribunosque militum complures in finitimas civitates 
frumenti commeatusque petendi causa dimisit : quo innumero 
erat T. Terrasidius, missus in Unellos, M. Trebiiis Gallus in 
Curiosolitas, Q. Yelanius cum T. Silio in Yenetos. 

YIII. Hujus civitatis est longe amplissima auctoritas om- 
nis orae maritimae regionum earum, quod et naves habent 
Yeneti plurimas, quibus in Britanniam navigare consuerunt, 
et scientia atque usu nauticarum rerum reliquos antecedunt, 
et in magno impetu maris atque aperto, paucis portibus in- 
terjectis, quos tenent ipsi, omnes fere, qui eo mari uti con- 
suerunt, habent vectigales. Ab iis fuit initium retinendi 
Silii atque Yelanii, quod per eos suos se obsides, quos Crasso 
dedissent, recuperaturos existimabant. Horum auctoritate 
finitimi adducti, (ut sunt Gallorum subita et repentina con- 
silia) eadem de causa Trebium Terrasidiumque retinent ; et, 
celeriter missis legatis, per suos principes inter se conjurant 
nihil nisi communi consilio acturos, eundemque omnes for- 
tunae exitum esse laturos : reliquasque civitates sollicitant, 
ut in ea libertate, quam a majoribus acceperant, permanere, 
quam Romanorum servitutem perferre mallent. Omni ora 
maritima celeriter ad suam sententiam perducta, communem 
legationem ad P. Crassum mittunt, ' si velit suos reci]3ere 5 
obsides sibi remittat.' 

IX. Quibus de rebus Caesar ab Crasso certior factus, quod 
ipse aberat longius, naves interim longas aedificari in numine 
Ligeri, qnod innuit in Oceanum, reifiiges ex provincia institui, 
nautas gubernatoresque comparari jubet. His rebus cele- 
riter administratis, ipse, quum primum per anni tempus 
potuit, ad exercitum contendit. Yeneti, reliquaeque item 
civitates, cognito Caesaris adventu, simul quod, quantum in 
se facinus admisissent, intelligebant, (legatos, quod nomea 



LIBER TE11TIUS. 



51 



ad omnes nationes sanctum ihviolatumque semper fuisset, 
retentos ab se et in vincula conjectos) pro magnitudine peri- 
culi bellum parare, et maxime ea, quae ad usum navium per- 
tinent, providere instituunt; hoc majore spe, quod multum 
natura loci confldebant. Pedestria esse itinera concisa aes- 
tuariis, navigationem impeditam propter inscientiam locorum 
paucitatemque portuum sciebant : neque nostros exercitus 
propter frumenti inopiam diutius apud se morari posse con- 
fidebant : ac jam, ut omnia contra opinionem acciderent, 
tamen se plurimum navibus posse : Romanos neque ullam 
facultatem habere navium, neque eorum locorum, ubi bellum 
gesturi essent, vada, portus insulasque novisse : ac longe 
aliam esse navigationem in concluso mari atque in vastissimo 
atque apertissimo Oceano perspiciebant. His initis con- 
siliis, oppida muniunt, frumenta ex agris in oppida compor- 
tant, naves in Venetiam, ubi Caesarem primum bellum ges- 
turum constabat, quam plurimas possunt, cogunt. Socios 
sibi ad id bellum Osismios, Lexovios, Nannetes, Ambiliatos, 
Morinos, Diablintes, Menapios adsciscunt ; auxilia ex Bri- 
tannia, quae contra eas regiones posita est, arcessunt. 

X. Erant hae difficultates belli gerendi, quas supra osten- 
dimus ; sed multa Caesarem tamen ad id bellum incitabant : 
injuriae retentorum equitum Romanorum; rebeHio facta 
post deditionem ; defectio, datis obsidibus ; tot civitatum 
conjuratio ; in primis, ne, hac parte neglecta, reliquae na- 
tiones idem sibi licere arbitrarentur. Itaque quum intelli- 
geret omnes fere Gallos novis rebus studere, et ad bellum 
mobiliter celeriterque excitari, omnes autem homines natura 
libertati studere et conditionem servitutis odisse, prius quam 
plures civitates conspirarent, partiendum sibi ac latius dis- 
tribuenclum exercitum putavit. 

XI. Itaque T. Labienum legatum in Treviros, qui proximi 
Hheno flumini sunt, cum equitatu mittit. Huic mandat, 
4 Remos reliquosque Belgas adeat, atque in officio contineat ; 
Germanosque, qui auxilio a Belgis arcessiti dicebantur, si 
per vim navibus flumen transire conentur, prohibeat.' P. 



52 



DE BELLO GALLICO. 



Crassum cum cohortibus legionariis duodecim et magno 
numero equitatus in Aquitaniain proficisci jubet, ne ex bis 
nationibus auxilia in Galliam mittantur, ac tantae nationes 
conj ungantur. Q. Titurium Sabinum legatum cum legioni- 
bus tribus in Unellos, Curiosolitas Lexoviosque mittit, qui 
earn manum distinendam curet. D. Brutum adolescentem 
classi Gallicisque navibus, quas ex Pictonibus et Santonis 
reliquisque pacatis regionibus convenire jusserat, praeficit ; 
et, quum primum possit, in Venetos proficisci jubet. Ipse 
eo pedestribus copiis contendit. 

XII. Erant ejusmodi fere situs oppidorum, ut, posita in 
extremis lingulis promontoriisque, neque pedibus aditum 
haberent, quum ex alto se aestus incitavisset, quod bis ac- 
cidit semper borarum XII spatio, neque navibus, quod, 
rursus minuente aestu, naves in vadis afflictarentur. Ita 
utraque re oppidorum oppugnatio impediebatur ; ac, si 
quando magnitudine operis forte superati, extruso mari ag- 
gere ac molibus, atque his ferme oppidi moenibus adaequa- 
tis, suis fortunis desperare coeperant, magno numero navium 
apj)ulso, cujus rei summam facultatem habebant, sua de- 
portabant omnia, seque in proxima oppida recipiebant. Ibi 
se rursus iisdem opportunitatibus loci defendebant. Haec 
eo facilius magnam partem aestatis faciebant, quod nostrae 
naves tempestatibus detinebantur, summaque erat vasto at- 
que aperto mari, magnis aestibus, raris ac prope nullis porti- 
bus, difficultas navigandi. 

XIII. Kamque ipsorum naves ad hunc modum factae ar- 
mataeque erant. Carinae aliquanto planiores, quam nostra- 
rum navium, quo facilius vada ac decessum aestus excipere 
possent : prorae admodum erectae, atque item puppes, ad 
magnitudinem fluctuum tempestatumque accommodatae : 
naves totae factae ex robore, ad quam vis vim et contumeliam 
perferendam : trans tra pedalibus in latitudinem trabibus con- 
fixa clavis ferreis, digiti pollicis crassitudine : ancorae, pro 
funibus, ferreis catenis revinctae : pelies pro velis, alutaeque 
tenuiter confectae, sive propter lini inopiam atque ejus usus 



LIBER TERTIUS. 



53 



inscientiam, sive eo, quod est magis verisimile, quod tantas 
tempestates Oeeani, tantosque impetus ventorum sustineri, 
ac tanta onera navium regi velis nori satis commode posse 
arbitrabantur. Cum his navibus nostrae classi ejusmodi 
congressus erat, ut una celeritate et pulsu remorum praesta- 
ret ; reliqua, pro loci natura, pro vi tempestatum, illis essent 
aptiora et accommodatiora : neque enim his nostrae rostro 
nocere poterant ; tanta in eis erat firmitudo ; neque propter 
altitudinem facile telum adjiciebatur ; et eadem de causa 
minus incommode copulis continebantur. Accedebat, ut, 
quum saevire ventus coepisset, et se vento dedissent, et tem- 
pestatem ferrent facilius, et in vadis consisterent tutius, et ab 
aestu derelictae, nihil saxa et cautes timerent : quarum rerum 
omnium nostris navibus casus erant extimescendi. 

XIV. Compluribus expugnatis oppidis, Caesar ubi intel- 
lexit frustra tantum laborem sumi, neque hostium fugam 
captis oppidis reprimi, neque his noceri posse, statuit ex- 
spectandam classem. Quae ubi convenit, ac primum ab hos- 
tibus visa est, circiter CCXX naves eorum paratissimae 
atque omni genere armorum ornatissirtiae, profectae ex 
portu, nostris adversae constiterunt : neque satis Bruto, qui 
classi praeerat, vel tribunis militum centurionibusque, qui- 
bus singulae naves erant attributae, constabat, quid agerent, 
aut quam rationem pugnae insist erent. Rostro enim noceri 
non posse cognoverant ; turribus autem excitatis, tamen has 
altitudo puppium ex barbaris navibus superabat, ut neque 
ex inferiore loco satis commode tela adjici possent, et missa 
ab Gallis gravius acciderent. Una erat magno usui res 
praeparata a nostris, falces praeacutae, insertae affixaeque 
longuriis, non absimili forma muralium falcium. His quum 
funes, qui antennas ad malos destinabant, comprehensi 
adductique erant, navigio remis incitato, praerumpebantur. 
Quibus abscisis, antennae necessario concidebant, ut, quum 
omnis Callicis navibus spes in velis armamentisque con- 
sisteret, his ereptis, omnis usus navium uno tempore eripe- 
retur. Reliquum erat certamen positum in virtute, qua 



54 



DE BELLO GALLICO. 



nostri milites facile superabant, atque eo inagis, quod in con- 
spectu Caesaris atque orunis exercitus res gerebatur, ut nul- 
lum paulo fortius factum latere posset : omnes enim colles 
ac loca su.periora, unde erat propinquus despectus in mare, 
ab exercitu tenebantur. 

XY. Dejectis, ut diximus, antennis, quum singulas binae 
ac ternae naves circumsteterant, milites summa vi transcen- 
dere in hostium naves contendebant. Quod postquam bar- 
bari fieri animadverterunt, expugnatis compluribus navibus, 
quum ei rei nullum reperiretur auxilium, fuga salutem 
petere contenderunt, ac jam conversis in earn partem navi- 
bus, quo ventus ferebat, tanta subito malacia ac tranquillitas 
exstitit, ut se ex loco movere non possent. Quae quidem 
res ad negotium conficiendum maxime fuit opportuna : nam 
singulas nostri consectati expugnaverunt, ut perpaucae ex 
omni numero noctis inter ventu ad terram pervenerint, quum 
ab hora fere quarta usque ad solis occasum pugnaretur. 

XYI. Quo proelio bellum Yenetorum totiusque orae 
maritimae confectum est. Nam quum omnis juventus, 
omnes etiam gravioris aetatis, in quibus aliquid consilii aut 
dignitatis fuit, eo convenerant ; turn, navium quod ubique 
fuerat, unum in locum coegerant : quibus amissis, reliqui, 
neque quo se reciperenb, neque quemadmodum oppida 
defenderent, habebant. Itaque se suaque omnia Caesari 
dediderunt. In quos eo gravius Caesar vindicandum sta- 
tuit, quo diligentius in reliquum tempus a barbaris jus lega- 
torum conservaretur. Itaque, omni senatu necato, reliquos 
sub corona vendidit. 

XYII. Dum haec in Yenetis geruntur, Q. Titurius 
Sabinus cum iis copiis, quas a Caesare acceperat, in fines 
Unellorum pervenit. His praeerat Yiridovix, ac summam 
imperii tenebat earum omnium civitatum, quae defeceran^ ; , 
ex quibus exercitum magnasque copias coegerat. Atque bis 
paucis diebus Aulerci Eburovices Loxoviique, senatu suo 
interfecto, quod auctores belli esse nolebant, portas clause- 
runt, seque cum Yiridovice conj unxerunt ; magnaque prae- 



LIBER TERTIUS. 



55 



terea multitudo undique ex Gallia perditorum hominum 
latronumque convenerant, quos spes praedandi studiumque 
bellandi ab agricultura et quotidiano labore revocabat. 
Sabinus idoneo omnibus rebus loco castris sese tenebat, 
quum Yiridovix contra eum duum millium spatio consedis- 
set, quotidieque productis copiis pugnandi potestatem face- 
ret ; ut jam non solum hostibus in contemptionem Sabinus 
veniret, sed etiam nostrorum militum vocibus nonnihil car- 
peretur : tantamque opinionem timoris praebuit, ut jam ad 
vallum castrorum hostes accedere auderent. Id ea de causa 
faciebat, quod cum taata multitudine hostium, praesertim 
eo absente, qui summam imperii teneret, nisi aequo loco, 
aut opportunitate aliqua data, legato dimicandum non exis- 
timabat. 

XVIII. Hac confirmata opinione timoris, idoneum quen- 
dam hominem et callidum delegit, Galium, ex his, quos auxi- 
lii causa secum habebat. Huic magnis praemiis pollicita- 
tionibusque persuadet, uti ad hostes transeat ; et, quid fieri 
velit, edocet. Qui ubi pro perfuga ad eos venit, timorem 
Romanorum proponit ; 6 quibus angustiis ipse Caesar a Vene- 
ris prematur,' docet : ' neque longius abesse, quin proxima 
nocte Sabinus clam ex castris exercitum educat, et ad 
Caesarem auxilii ferendi causa proficiscatur. 5 Quod ubi au- 
ditum est, conclamant omnes occasionem negotii bene gerendi 
amittendam non esse, ad castra iri oportere. Multae res ad 
hoc consilium Gallos hortabantur: superiorum dierum Sa- 
bini cunctatio, perfugae confirmatio, inopia cibariorum, cui 
rei parum diligenter ab iis erat provisum, spes Venetici 
belli, et quod fere libenter homines id, quod volunt, credunt. 
His rebus adducti, non prius Viridovicem reliquosque duces 
ex concilio dimittunt, quam ab his sit concessum, arma uti 
capiant, et ad castra contendant. Qua re concessa, laeti, ut 
explorata victoria, sarmentis virgultisque coliectis, quibus 
fossas Homanorum compleant, ad castra pergunt. 

XIX. Locus erat castrorum editus, et paulatim ab imo 
acclivis circiter passus mille. Hue magno cursu contende- 



56 



DE BELLO GALLIC O. 



runt, ut quam minimum spatii ad se colligendos armandos- 
que Pomanis claretur, exanimatique pervenerunt. Sabinus, 
suos hortatus, cupientibus signum dat. Impeditis hostibus 
propter ea, quae ferebant, onera, subito duabus portis erup- 
tionem fieri jubet. Factum est opportunitate loci, hostium 
inscientia ac defatigatione, virtute militum, superiorum png- 
narum exercitatione, ut ne unum quidem nostrorum impetum 
ferrent, ac statim terga verterent. Quos impeditos integris 
viribus milites nostri consecuti, magnum numerum eorum 
occiderunt ; reliquos equites consectati, paucos, qui ex fuga 
evaserant, reliquerunt. Sic uno tempore et de navali pugna 
Sabinus et de Sabini victoria Caesar certior f actus : civitates- 
que omnes se statim Titurio dediderunt. Nam, ut ad bell a 
suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic 
mollis ac minime resistens ad calamitates perferendas mens 
eorum est. 

XX. Eodem fere tempore P. Crassus, quum in Aquita- 
niam pervenisset, quae pars, ut ante dictum est, et regionum 
latitudine et multitudine hominum ex tertia parte Galliae 
est aestimanda, quum intelligeret in his locis sibi bellum 
gerendum, ubi paucis ante annis L. Valerius Praeconinus 
legatus, exercitu pulso, interfectus esset, atque unde L. 
Manilius proconsul, impedimentis amissis, profugisset, non 
mediocrem sibi diligentiam adhibendam intelligebat. Ita- 
que, re frumentaria provisa, auxiliis equitatuque comparato, 
multis praeterea viris fortibus Tolosa, Carcasone et Narbone, 
quae sunt civitates G-alliae provinciae, finitimae his regioni- 
bus, nominatim evocatis, in Sotiatium fines exercitum intro- 
duxit. Cuj us adventu cognito, Sotiates, magnis copiis coac- 
tis equitatuque, quo plurimum valebant, in itinere agmen 
nostrum adorti, primum equestre proelium commiserunt : de- 
lude, equitatu suo pulso, atque insequentibus nostris, subito 
pedestres copias, quas in convalle ex insidiis collocaverant, 
ostenderunt. Hi, nostros disjectos adorti, proelium renova- 
verunt. 

XXI. Pugnatum est diu atque acriter, quum Sotiates, 



LIBER TEETIUS. 



57 



superioribus victoriis freti, in sua virtute totius Aquitaniae 
salutem positam putarent ; nostri autem, quid sine impera- 
tore et sine reliquis legionibus, aclolescentulo duce, efficere 
possent, perspici cuperent : tandem confecti vulneribus 
hostes terga vertere. Quorum magno numero interfecto, 
Crassus ex itinere oppidum Sotiatium oppugnare coepit. 
Quibus fortiter resistentibus, vineas turresque egit. Illi, 
alias eruptione tentata, alias cuniculis ad aggerem vineasque 
actis, (cujus rei sunt longe peritissimi Aquitani, propterea 
quod multis locis apud eos aerariae secturae sunt,) ubi dili- 
gentia nostrorum nihil his rebus profici posse intellexerunt, 
legatos ad Crassum mittunt, seque in deditionem ut recipiat, 
petunt. Qua re impetrata, arma tradere jussi, faciunt. 

XXII. Atque in ea re omnium nostrorum intentis ani- 
mis, alia ex parte oppidi Adcantuannus, qui summam im- 
perii tenebat, cum sexcentis devotis, quos illi Soldurios ap- 
pellant, (quorum haec est conditio, uti omnibus in vita com- 
modis una cum his fruantur, quorum se amicitiae dedide- 
rint; si quid iis per vim accidat, aut eundem casum una 
ferant, aut sibi mortem consciscant : neque adhuc hominum 
memoria repertus est quisquam, qui, eo interfecto, cujus se 
amicitiae devovisset, mori recusaret,) cum iis Adcantuannus, 
eruptionem facere conatus, clamore ab ea parte munitionis 
sublato, quum ad arma milites concurrissent, vehementerque 
ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum, tamen uti eadem 
deditionis conditione uteretur, a Crasso impetravit. 

XXIII. Armis obsidibusque acceptis, Crassus in fines Vo- 
catium et Tarusatium profectus est. Turn vero barbari com- 
moti, quod oppidum, et natura loci et manu munitum, paucis 
diebus, quibus eo ventum erat, expugnatum cognoverant, 
legatos quoquo versus dimittere, conjurare, obsides inter se 
dare, copias parare coeperunt. Mittuntur etiam ad eas civi- 
tates legati, quae sunt citerioris Hispaniae, finitimae Aqui- 
taniae : inde auxilia ducesque arcessuntur. Quorum ad- 
ventu magna cum auctoritate et magna cum hominum muL 
titutine bellum gerere conantur. Duces vero ii deliguntur, 

3* 



58 



DE BELLO GALLICO. 



qui una cum Q. Sertorio omnes annos fuerant, summamque 
scientiam rei militaris habere existimabantur. Hi consuetu- 
dine populi Romani loca capere, castra munire, commeati- 
bus nostros intercludere instituunt. Quod ubi Crassus ani- 
raadvertit suas copias propter exiguitatem non facile didnci, 
hostem et vagari et vias obsidere et castris satis praesidii 
relinquere, ob earn causam minus commode frumentum com- 
meatumque sibi supportari, in dies liostium numerum augeri ; 
non cunctandum existimavit, quin pugna decertaret. Hac 
re ad concilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, pos- 
terum diem pugnae constituit. 

XXIV. Prima luce, productis omnibus copiis, duplici 
acie instituta, auxiliis in mediam aciem conjectis, quidhostes 
consilii caperent, exspectabat. Illi, etsi propter multitu- 
dinem et veterem belli gloriam paucitatemque nostrorum se 
tuto dimicaturos existimabant, tamen tutius esse arbitra- 
bantur, obsessis viis, commeatu intercluso, sine ullo vulnere 
victoria potiri : et, si propter inopiam rei frumentariae Ro- 
mani sese recipere coepissent, impeditos in agmine et sub 
sarcinis, inferiores animo, adoriri cogitabant. Hoc consilio 
probato ab ducibus, productis Eomanorum copiis, sese cas- 
tris tenebant. Hac re perspecta, Crassus, quum sua cunc- 
tatione atque opinione timidiores hostes nostros milites ala- 
criores ad pugnandum efFecissent, atque omnium voces audi- 
rentur, exspectari diutius non oportere, quin ad castra iretur, 
cohortatus suos, omnibus cupientibus, ad hostium castra 
contendit. 

XX Y. Ibi quum alii fossas complerent, alii multis 
telis conjectis defensores vallo munitionib usque depel- 
lerent, auxiliaresque, quibus ad pugnam non multum 
Crassus confidebat, lapidibus telisque subministrandis et 
ad aggerem cespitibus comportandis speciem atque opini- 
onem pugnantium praeberent, quum item ab hostibus 
constanter ac non timide pugnaretur, telaque ex loco supe- 
riore missa non frustra acciderent ; equites, circumitis 
liostium castris, Crasso renunciaverunt, ( non eadem esse 



LIBER TERTIUS. 



59 



diligentia ab decumana porta castra munita, facilemque 
aditum habere.' 

XX VI. Crassus, equituro. praefectos cohortatus, ut mag- 
nis praemiis pollicitationibusque suos excitarent, quid fieri 
velit, ostendit. Illi, ut erat imperatum, eductis quatuor 
cohortibus, quae, praesidio castris relictae, intritae ab labore 
erant, et, longiore itinere circumducts, ne ex hostium castris 
conspici possent, omnium oculis mentibusque ad pugnam in- 
tentis, celeriter ad eas, quas dixiraus, munitiones pervenerunt ; 
atque, his prorutis, prius in hostium castris constiterunt, 
quam plane ab iis videri, ant, quid rei gereretur, cognosci 
posset. Turn vero, clamore ab ea parte audito, nostri redin- 
tegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae accidere 
consuevit, acrius impugnare coeperunt. Hostes undique 
circumventi, desperatis omnibus rebus, se per munitiones 
dejicere, et fuga salutem petere intenderunt. Quos equita- 
tus apertissimis campis consectatus, ex millium quinquaginta 
numero, quae ex Aquitania Cantabrisque convenisse con- 
stabat, vix quarta parte relicta, mult a nocte se in castra 
recepit. 

XXYII. Hac audita pugna, maxima pars Aquitaniae sese 
Crasso dedidit, obsidesque ultro misit : quo in numero fue- 
runt Tarbelli, Bigerriones, Preciani, Yocates, Tarusates, Elu- 
sates, Garites, Ausci, Garumni, Sibuzates, Cocosates. Paucae 
ultimae nationes, anni tempore confisae, quod hiems suberat, 
hoc facere neglexerunt. 

XXYIII. Eodem fere tempore Caesar, etsi prope exacta 
jam aestas erat, tamen, quod, omni Gallia pacata, Morini 
Menapiique supererant, qui in armis essent, neque ad eum 
unquam legatos de pace misissent, arbitratus id bellum ce- 
leriter confici posse, eo exercituDi adduxit : qui longe alia 
ratione, ac reliqui Galli, bellum agere instituerunt. Nam 
quod intelligebant maximas nationes, quae proelio conten- 
dissent, pulsas superatasque esse, continentesque silvas ac 
paludes habebant, eo se suaque omnia contulerunt. Ad 
quarum initium sil varum quum Caesar pervenisset, castra- 



60 



DE BELLO GALLICO. 



que munire instituisset, neque hostis interim visus esset, 
dispersis in opere nostris, subito ex omnibus partibus silvae 
evolavenmt, et in nostros impetum fecerunt. Nostri celeri- 
ter arma ceperunt, eosque in silvas repulerunt ; et, complu- 
ribus interfectis, longius impeditioribus locis secuti, paucos 
ex suis deperdiderunt. 

XXIX. Eeliquis deinceps diebus Caesar silvas caedere in- 
stituit ; et ? ne quis inermibus imprudentibusque militibus ab 
latere impetus fieri posset, omnem earn materiam, quae erat 
caesa, conversam ad hostem collocabat, et pro vallo ad 
utrumque latus exstruebat. Incredibili celeritate magno 
spatio paucis diebus confecto, quum jam pecus atque extrema 
impedimenta ab nostris tenerentur, ipsi densiores silvas pe- 
terent, ejusmodi tempestates sunt consecutae, uti opus ne- 
cessario intermitteretur ; et continuatione imbrium diutius 
sub pellibus milites contineri non possent. Itaque, vastatis 
omnibus eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar ex- 
ercitum reduxit ; et in Aulercis Lexoviisque, reliquis item 
civitatibus, quae proxime bellum fecerant, in bibernis collo- 
cavit. 



DE BELLO Gr ALLICO. 
LIBER QUARTUS. 

I. Ea, quae secuta est, hieme, qui fait annus Cn. Pompeio, 
M. Crasso consulibus, Usipetes Germani et item Tench theri 
magna cum multitudine hominum flumen Rhemim transi- 
erunt, non longe a mari, quo Rhenus influit. Causa transe- 
undi fait, quod ab Sue vis complures annos exagitati bello 
premebantur et agricultura prohibebantur. Suevorum gens 
est longe maxima et bellicosissima Germanorum omnium. 
Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis sin- 
gula millia armatorum bellandi causa ex finibus educunt. 
Reliqui, qui domi manserint, se atque illos alunt. Hi rursus 
invicem anno post in armis sunt ; illi domi remanent. Sic 
neque agricultura, nec ratio atque usus belli intermittitur. 
Sed privati ac separati agri apud eos nihil est ; neque longius 
anno remanere uno in loco incolendi causa licet. Neque 
multum frumento, sed maximam partem lacte atque pecore 
vivunt, multumque sunt in venationibas : quae res et cibi 
genere et quotidiana exercitatione et libertate vitae (quod, a 
pueris nullo officio aut disciplina assuefacti, nihil omnino 
contra voluntatem faciant,) et vires alit, et immani cor- 
porum magnitudine homines efficit. Atque in earn se 
consuetudinem adduxerunt, ut locis frigidissimis neque ves- 
titus praeter pelles habeant quidquam, (quarum propter 
exiguitatem magna est corporis pars aperta), et laventur in 
numinibus. 

II. Mercatoribus est ad eos aditus magis eo, ut quae bello 
ceperint, quibus vendant, habeant, quam quo ullam rem ad 
se importari desiderent : quin etiam jumentis, quibus maxime 



62 



DE J3ELL0 GALLICO. 



Gallia delectatur, quaeque impenso parant pretio Germani, 
importatis M non utuntur : sed, quae sunt apud eos nata, 
parva atque deformia, haec quotidiana exercitatione, summi 
ut sint laboris, efficiunt. Equestribus proeliis saepe ex equis 
desiliimt, ac pedibus proeliantur, equosque eodem remanere 
vestigio assuefaciunt ; ad quos se celeriter, quum usus est, re- 
cipiunt : neque eorum moribus turpius quidquam aut iner- 
tius habetur, quam ephippiis uti. Itaque ad quemvis mime- 
rum epliippiatorum equitum quamvis pauci adire audent. 
Vinum ad se omnino importari non sinunt, quod ea re ad 
laboreni ferenduni remollescere homines atque effeminari 
arbitrantur. 

III. Publice maximam putant esse laudem quam latis- 
sime a suis finibus vacare agros : hac re significari magnum 
numerum civitatum suam vim sustinere non posse. Itaque 
una ex parte a Suevis circiter millia passuum DC agri 
vacare dicuntur. Ad alteram partem succedunt Ubii, quo- 
rum fuit civitas ampla atque florens, ut est captus Ger- 
manorum, et paulo, quam sunt ejusdem generis, et ceteris 
humaniores, propterea quod Rhenum attingunt, multumque 
ad eos mercatores ventitant, et ipsi propter propinquitatem 
Gallicis sunt moribus assuefacti. Hos quum Suevi, multis 
saepe bellis experti, propter amplitudinem gravitatemque 
civitatis finibus expellere non potuissent, tarn en vectigales 
sibi fecerunt, ac multo humiliores infirmioresque redege- 
runt. 

IV. In eadem causa fuerunt Usipetes et Tench theri, quos 
supra diximus, qui complures annos Suevorum vim sustinu- 
erunt ; ad extremum tamen, agris expulsi, et multis Ger- 
maniae locis triennium vagati, ad Rhenum pervenerunt : 
quas regiones Menapii incolebant, et ad utramque ripam 
fluminis agros, aedificia vicosque habebant ; sed tantae mul- 
titudinis aditu perterriti, ex his aedificiis, quae trans flumen 
habuerant, demigraverant ; et, cis Rhenum dispositis prae- 
sidiis, Germanos transire prohibebant. Illi, omnia experti, 
quum neque vi contendere propter inopiam navium, neque 



LIBER QTTARTUS. 



63 



clam transire propter custodias Menapiorum possent, revert! 
se in snas secies regionesque simulaverunt ; et tridui viam 
progressi, rursus reverterunt, atque, omni hoc itinere una 
nocte equitatu confecto, inscios inopinantesque Menapios 
oppresserunt, qui, de Germanorum discessu per exploratores 
certiores facti, sine metu trans Rhenum in suos vicos remi- 
graverant. His interfectis, navibusque eorum occupatis, 
priusquam ea pars Menapiorum, quae citra Rhenum quieta 
in suis sedibus erat, certior fieret, numen transierunt, atque 
omnibus eorum aediflciis occupatis, reliquam partem hiemis 
se eorum copiis aluerunt. 

V. His de rebus Caesar certior factus, et infirmitatem 
Gallorum veritus, quod sunt in consiliis capiendis mobiles, 
et no vis plerumque rebus student, nihil his conrmittendum 
existimavit. Est autem hoc Gallicae consuetudinis, uti et 
viatores, etiam invitos, consistere cogant ; et, quod quisque 
eorum de quaque re audierit aut cognoverit, quaerant, et 
mercatores in oppidis vulgus circumsistat, quibusque ex 
regionibus veniant, quasque ibi res cognoverint, pronunciare 
cogant. His rumoribus atque auditionibus permoti, de 
summis saepe rebus consilia ineunt, quorum eos e vestigio 
poenitere necesse est, quum incertis rumoribus serviant, et 
plerique ad voluntatem eorum ficta respondeant. 

VI. Qua consuetudine cognita, Caesar ne graviori bello 
occurreret, maturius, quam consuerat, ad exercitum proficis- 
citur. Eo quum venisset, ea, quae fore suspicatus erat, 
facta cognovit, missas legationes ab nonnullis civitatibus ad 
Germanos, invitatosque eos, uti ab RJieno discederent ; 
omniaque, quae postalassent, ab se fore parata. Qua spe 
adducti Germani latius jam vagabantur, et in fines Eburo- 
num et Condrusorum, qui sunt Trevirorum clientes, perve- 
nerant. Principibus Galliae evocatis, Caesar ea, quae cog- 
noverat, dissimulanda sibi existimavit, eorumque animis 
permulsis et confirmatis, equitatu que imperato, bellum cum 
Germanis gerere constituit. 

YII. Re frumentaria comparata, equitibusque delectis, 



64 



DE BELLO GALLICO. 



iter in ea loca facere coepit, quibus in locis esse Germanos 
oudiebat. A quibus qnum paucorum diernm iter abesset, 
legati ab his venerunt, quorum haec fait oratio : 6 Germanos 
neque priores populo Romano bellum inferre, neque tamen 
recusare, si lacessantur, quin armis contendant ; quod Ger- 
manorum consuetudo haec sit a majoribus tradita, quicun- 
que bellum inferant, resistere, neque deprecari : haec tamen 
dicere, venisse invitos, ejectps domo. Si suam gratiam Ro- 
mani velint, posse eis utiles esse amicos : vel sibi agros at- 
tribuant, vel patiantur eos tenere, quos armis possederint. 
Sese unis Suevis concedere, quibus ne dii quidem immor- 
tales pares esse possint : reliquum quidem in terris esse ne- 
minem, quern non superare possint. 5 

VIII. Ad haec Caesar, quae visum est, respondit ; sed ex- 
itus fuit orationis : c Sibi nullam cum his amicitiam esse 
posse, si in Gallia remanerent : neque verum esse, qui suos 
fines tueri non potuerint, alienos occupare : neque ullos in 
Gallia vacare agros, qui dari tantae praesertim muititudini 
sine injuria possint. Sed licere, si velint, in Ubiorum fini- 
bus considere, quorum sint legati apud se, et de Suevorum 
injuriis querantur, et a se auxilium petant : hoc se ab Ubiis 
impetraturum.' 

IX. Legati haec se ad suos relaturos dixerunt ; et, re de- 
iiberata, post diem tertium ad Caesarem reversuros; interea, 
ne propius se castra moveret, petierunt. c Ne id quidem ' 
Caesar £ ab se impefcrari posse 5 dixit : cognoverat enim mag- 
nam partem equitatus ab iis aliquot diebus ante praedandi 
frumentandique causa ad Ambivaritos trans Mosam missam. 
Hos exspectari equites, atque ejus rei causa moram interponi 
arbitrabatur. 

X. Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus 
Lingonum, et, parte quadam ex Rheno recepta, quae appella- 
fcur Vxhalis, que insulam efiicit Batavorum, in Oceanum in- 
lluit, neque longius ab Oceano millibus passuum LXXX in 
Rhenuni transit. Rhenus autem oritur ex Lepontiis, qui 
Alpes incolunt, et longe spatio per fines Nantuatium, Hel- 



LIBER QUARTUS. 



65 



vetiorum, Sequanorum, Mediomatricorum, Tribiicorrvm, 
Trevirorum citatus fertur ; et, ubi Oceano appropinquat, in 
piures diffluit partes, multis ingentibusque insulis effectis, 
quarum pars magna a feris barbarisque nationibus incolitur, 
ex quibus sunt, qui piscibus atque ovis avium vivere existi- 
mantur, multisque capitibus in Oceanum influit. 

XI. Caesar quum ab hoste non ampiius passuum duocle- 
cim millibus abesset, ut erat constitutum, ad eum legati rev- 
ertuntur : qui, in itinere congressi, magnopere, 6 ne longius 
progrederetur,' orabant. Quum id non impetrassent, pete- 
bant, c uti ad eos equites, qui agmen antecessissent, praemit- 
teret, eosque pugna prohiberet ; sibique uti potestatem face- 
ret in Ubios legatos mittendi : quorum si principes ac senatus 
sibi jurej ur and o fidem fecissent, ea conditione, quae a Caesare 
ferretur, se usuros ostendebant : ad has res conficiendas sibi 
tridui spatium daret.' Haec omnia Caesar eodem iilo perti- 
nere arbitrabatur, ut, tridui mora interposita, equites eorum, 
qui abessentj reverterentur : tamen 6 sese non longius milli- 
bus passuum quatuor aquationis causa processurum eo die ' 
dixit : hue postero die quam frequentissimi convenirent, ut 
de eorum postulatis cognosceret. Interim ad praefectos, qui 
cum omni e quit at u antecesserant, mittit, qui nunciarent, ne 
hostes proelio lacesserent : et, si ipsi lacesserentur, sustine- 
rent, quoad ipse cum? exercitu propius accessisset. 

XII. At bostes ubi primum nostros equites conspexerunt, 
quorum erat quinque millium numerus, quum ipsi non am- 
piius DCCC equites haberent, quod ii, qui frumentandi cau- 
sa ierant trans Mosam, nondum redierant, nihil timentibus 
nostris, quod legati eorum paulo ante a Caesare discesserant, 
atque is dies induciis erat ab eis petitus, impetu facto, cele- 
riter nostros perturbaverunt. Hursus resistentibus nostris, 
consuetudine sua ad pedes desiluerunt, suffossisque equis, 
compluribusque nostris dejectis, reliquos in fugam conjece- 
runt, atque ita perterritos egerunt, ut non prius fuga desister- 
ent, quam in conspectum agminis nostri venissent. In eo 
proelio ex equitibus nostris interficiuntur LXXIY : in his 



CG 



DE BELLO GALLIC O. 



vir fortissimiis, Piso, Aquitaims, amplissimo genere natus, 
cujus avus in civitate sua regnum obtinuerat, amicus ab se- 
aatu nostro appellatus. Hie quum fratri intercluso ab hosti- 
bus anxilium ferret, ilium ex periculo eripuit : ipse equo 
viilnerato dejectus, quoad potuit, fortissime restitit. Quum 
circumventus, multis vulneribus acceptis, cecidisset, atque 
id frater, qui jam proelio excesserat, procul animum ad- 
vertisset, incitato equo se hostibus obtulit, atque interfectus 
est. 

XIII. Hoc facto proelio, Caesar neque jam sibi legatos 
audiendos, neque conditiones accipiendas arbitrabatur ab his, 
qui per dolum atque insidias, petita pace, ultro bellum intu- 
lissent : exspectare vero, dum hostium copiae augerentur 
equitatusque reverteretur, summae dementiae esse judicabat; 
et, cognita Gallorum infirmitate, quantum jam apud eos 
liostes uno proelio auctoritatis essent consecuti, sentiebat : 
quibus ad consilia capienda nihil spatii dandum existimabat. 
His constitutis rebus, et consilio cum legatis et quaestore 
communicato, ne quern diem pugnae praetermitteret, op- 
portunissima res accidit, quod postridie ejus diei mane, 
eadem et perfidia et simulatione usi Germani, frequentes, 
omnibus principibus majoribusque natu adhibitis, ad eum in 
castra venerunt : simul, ut dicebatur, sui purgandi causa, 
quod contra atque esset dictum, et ipsi petissent, proelium 
pridie commisissent ; simul ut, si quid possent, de induciis 
fallenclo impetrarent. Quos sibi Caesar ob]atos gavisus, 
illos retineri jussit ; ipse omnes copias castris eduxit, equi- 
tatumque, quod recenti proelio perterritum esse existimabat, 
agmen subsequi jussit. 

XI Y. Acie triplici instituta, et celeriter octo millium 
itinere confecto, prius ad hostium castra pervenit, quam, 
quid ageretur, Germani sentire possent. Qui, omnibus re- 
bus subito perterriti, et celeritate adventus nostri et discessu 
suorum, neque consilii habendi, neque arma capiendi spatio 
dato, perturbantur, copiasne adversus hostem educere, an 
castra defendere, an fuga salutem petere praestaret. Quo- 



LIBER QXTAETUS. 



67 



rum timor quum fremitu et concursu significaretur, milites 
nestri, pristini diei perfidia incitati, in castra irruperunt. 
Quo loco, qui celeriter arma capere potuerunt, paulisper 
nostris restiterunt, atque inter carros impedimentaque proe- 
lium commiserunt : at reliqua multitudo puerorum mulie- 
rumque (nam cum omnibus suis domo excesserant Rhenum- 
que transierant) passim fugere coepit ; ad quos consectandos 
Caesar equitatum misit. 

XY. Germani, post tergum clamore audito, quum suos 
interfici viderent, armis abjectis, signisque militaribus re- 
lictis, se ex castris ejecerunt; et, quum ad confluent em 
Mosae et Rheni pervenissent, reliqua fuga desperata, magno 
numero interfecto, reliqui se in numen praecipitaverunt ; 
atque ibi timore, lassitudine, vi numinis oppressi perierunt. 
Nostri ad unum omnes incolumes, perpaucis vulneratis, ex 
tanti belli timore, quum hostium numerus capitum CDXXX 
millium fuisset, se in castra receperunt. Caesar bis, quos 
in castris retinuerat, discedendi potestatem fecit : illi sup- 
plicia cruciatasque Gallorum veriti, quorum agros vexa- 
verant, remanere se apud eum velle dixerunt. His Caesar 
libertatem concessit. 

XYI. Germanico bello confecto, multis de causis Caesar 
statuit sibi Rhenum esse transeundum : quarum ilia fuit jus- 
tissima, quod, quum videret Germanos tam facile impelli, ut 
in Galliam venirent, suis quoque rebus eos timere voluit, 
quum intelligerent et posse et audere populi Romani exer- 
citum Rhenum transire. Accessit etiam, quod ilia pars 
equitatus Usipetum et Tenchtherorum, quam supra com- 
memoravi praedandi frumentandique causa Mosam trans- 
isse, neque proelio interfuisse, post fugam suorum se trans 
Rhenum in fines Sigambrorum receperat, seque cum iis con- 
junxerat. Ad quos quum Caesar nuncios misisset, qui pos- 
tularent, c eos, qui sibi Galliaeque bellum intulissent, sibi de- 
derent,' responderunt : ' Populi Romani imperium Rhenum 
finire : si, se invito, Germanos in Galliam transire non 
aequum existimaret, cur sui quidquam esse imperii aut po- 



68 



DE BELLO GALLICO. 



testatis trans Elienum postularet ? ' Ubii autem, qui uni 
ex Transrhenanis ad Caesarem legatos miserant, amicitiam 
fecerant, obsides dederant, magnopere orabant, < ut sibi auxi- 
lium ferret, quod graviter ab Suevis premerentur ; vel, si id 
facere occupationibus reipubiicae prohiberetur, exercitum 
modo Elienum transportaret : id sibi ad auxilium spem- 
que reliqui temporis satis futurum : tantum esse nomen 
at< i ue opinionem ejus exercitus, Ariovisto pulso, et hoc novis- 
simo proelio facto, etiam ad ultimas Germanorum nationes, 
uti opinione et amieitia populi Eomani tuti esse possint.' 
Naviuni magnam copiam ad transportandum exercitum pol- 
licebantur. 

XVII. Caesar his de causis, quas commemoravi, Ehenura 
transire decreverat ; sed navibus transire neque satis tutum 
esse arbitrabatur, neque suae, neque populi Eomani digni- 
tatis esse statuebat. Itaque, etsi summa difficultas faciendi 
pontis proponebatur propter latitudinem, rapiditatem alti- 
buclinemque fluminis, tamen id sibi contend end um, aut 
aliter non transducendum exercitum existimabat. Eationem 
pontis hanc instituit. Tigna bina sesquipedalia, paulum ab 
imo praeacuta, dimensa ad altitudinem liuminis, intervallo 
})edum duorum inter se jungebat. Haec quum machina- 
tionibus immissa in fiumen defixerat, fistucisque adegerat, 
non sublicae modo directa ad perpendiculum, sed prona ac 
fastigata, ut secundum naturam fluminis procumberent : iis 
item contraria bina, ad eundem modum juncta, intervallo 
pedum quadragenum, ab inferiore parte, contra vim atque 
impetum fluminis conversa statuebat. Haec utraque, insuper 
bipeclalibus trabibus immissis 5 quantum eorum tignorum 
junctura distabat, binis utrinque fibulis ab extrema parte 
distinebantur : quibus disclusis, atque in contrariam partem 
revinctis, tanta erat operis firmitudo, atque ea rerum na- 
tura, ut, quo major vis aquae se incitavisset, hoc artius illi- 
gata tenerentur. Haec directa materie injecta coiitexeban- 
tur, et longuriis cratibusque consternebantur : ac nihilo 
secius sublicae et ad inferiorem partem fluminis oblique age- 



libp:r quartus. 



bantur, quae pro pariete subjectae, et cum omni opere con- 
junctae, vim fluminis exciperent : et aliae item supra pontem 
inediocri spatio, ut, si arborum trunci sive naves dejiciendi 
operis essent a barbaris missae, his defensoribus earum rerum 
vis minueretur, neu ponti nocerent. 

XVIII. Diebus decern, quibus materia coepta erat com- 
portari, omni opere efFecto, exercitus transducitut-. Caesar, 
ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto, in fines 
Sigambrorum contendit. Interim a compluribus civitatibus 
ad eum legati veniunt, quibus pacem atque amicitiam pe- 
tentibus liberaliter respondit, obsidesque ad se adduci jubet. 
At Sigambri, ex eo tempore, quo pons institui coeptus est, 
fuga comparata, hortantibus iis, quos ex Tenchtheris atque 
Usipetibus apud se liabebant, finibus suis excesserant, sua- 
que omnia exportaverant, seque in solitudinem ac silvas 
abdiderant. 

XIX. Caesar, paucos dies in eorum finibus moratus, om- 
nibus vicis aedificiisque incensis, frumentisque succisis, se in 
fines Ubiorum recepit ; atque iis auxilium suum pollicitus, si 
ab Suevis premerentur, haec ab iis cognovit : Suevos, pos- 
teaquam per exploratores pontem fieri comperissent, more 
suo concilio habito, nuncios in omnes partes dimisisse, uti de 
oppidis demigrarent, liberos, uxores suaque omnia in silvas 
deponerent, atque omnes, qui arma ferre possent, unum in 
locum convenirent : hunc esse delectum medium fere regio- 
num earum, quas Suevi obtinerent : hie Eomanorum adven- 
tum exspectare, atque ibi decertare constituisse. Quod ubi 
Caesar comperit, omnibus his rebus confectis, quarum rerum 
causa transducere exercitum constituerat, ut Germanis me- 
turn injiceret, ut Sigambros ulcisceretur, ut Ubios obsidione 
liberaret, diebus omnino decern et octo trans Khenum con- 
sumptis, satis et ad laudem et ad utilitatem profectum arbi- 
tratus, se in Galliam recepit, pontemque rescidit. 

XX. Exigua parte aestatis reliqua, Caesar, etsi in his locis, 
quod omnis Gallia ad septemtriones vergit, maturae sunt 
hiemes, tamen in Britanniam proficisci contendit, quod om- 



70 



DE BELLO GrALLICO. 



nibus fere Gallicis bellis hostibus nostris inde subministrata 
auxilia intelligebat : et, si tempus anni ad bellum gerendum 
deficeret, tamen magno sibi usui fore arbitrabatur, si modo 
insulam adisset, genus hominum perspexisset, loca, portus, 
aditus cognovisset : quae omnia fere Gallis erant incognita. 
Neque enim temere praefcer mercatores illo adit quisquam, 
neque iis ipsis quidquam praeter oram maritimam atque eas 
regiones, quae sunt contra Gallias, notum est. Itaque, evo- 
catis ad se undique mercatoribus, neque quanta esset insulae 
magnitudo, neque quae aufc quantae nationes incolerent, neque 
quern usum belli haberent, aut quibus institutis uterentur, 
neque qui essent ad majorum navium multitudinem idonei 
portus, reperire poterat. 

XXI. Ad haec cognoscenda, priusquam periculum face- 
ret, idoneum esse arbitratus C. Yolusenum, cum navi longa 
praemittit. Huic mandat, uti, exploratis omnibus rebus, ad 
se quam primum revertatur : ipse cum omnibus copiis in 
Morinos proiiciscitur, quod inde erat brevissimus in Britan- 
niam transjectus. Hue naves undique ex finitimis regioni- 
bus et quam superiore aestate ad Yeneticum bellum fecerat 
classem, jubet convenire. Interim, consilio ejus cognito, et 
per mercatores perlato ad Britannos, a compluribus ejus in- 
sulae civitatibus ad eum legati veniunt, qui polliceantur ob- 
sides dare, atque imperio populi Homani obtemperare. Qui- 
bus auditis, liberaliter pollicitus hortafcusque, ut in ea sen- 
fcentia permanerent, eos domum remittit ; et cum his una 
Commium, quern ipse, Atrebatibus superatis, regem ibi con- 
stituent, cujus et virtutem et consilium probabat, et quern 
sibi fidelem arbitrabatur, cuj usque auctoritas in iis regioni- 
bus magni habebatur, mittit. Huic imperat, quas possit, 
adeat civitates, horteturque, ut populi Romani fidem sequan- 
tur, seque celeriter eo venturum nunciet. Yolusenus, per- 
spectis regionibus, quantum ei facultatis dari potuit, qui 
navi egredi ac se barbaris committere non auderet, quinto 
die ad Caesarem revertitur ; quaeque ibi perspexisset, re- 
nunciat. 



LIBEK QUAETUS. 



71 



XXII. Dum in his locis Caesar navium parandarum causa 
moratur, ex magna parte Morinorum ad eurn legati vene- 
runt, qui se de superioris teniporis consilio excusarent, quod 
homines barbari et nostrae consuetudinis imperiti bellum 
populo Romano fecissent, seque ea, quae imperasset, fac- 
turos pollicerentur. Hoc sibi satis opportune Caesar ac- 
cidisse arbitratus, quod neque post tergum hostem relin- 
quere volebat, neque belli gerendi propter anni tempus 
facultatem habebat, neque has tantularum rerum occu- 
pationes sibi Britanniae anteponendas judicabat, magnum 
his obsidum numerum imperat. Quibus adductis, eos in 
fidem recepit. Navibus circiter LXXX onerariis coactis 
contractisque, quot satis esse ed duas transportandas le- 
giones existimabat, quidquid praeterea navium longaruni 
habebat, quaestori, legatis praefectisque distribuit. Hue ac- 
cedebant XYIII onerariae naves, quae ex eo loco ab milli- 
bus passuum octo vento tenebantur, quo minus in eundem 
portum pervenire possent. Has equitibus distribuit ; reli- 
quum exercitum Q. Titurio Sabino et L. Aurunculeio Cottae 
legatis, in Menapios atque in eos pagos Morinorum, ab 
quibus ad eum legati non venerant, deducendum dedit. P. 
Sulpicium Rufum legatum cum eo praesidio, quod satis esse 
arbitrabatur, portum tenere jussit. 

XXIII. His constitutis rebus, nactus idoneam ad navi- 
gandum tempestatem, tertia fere vigilia solvit, equitesque in 
ulteriorem portum progredi et naves conscendere et se sequi 
jussit : a quibus quum id paulo tardius esset administratum, 
ipse hora diei circiter quarta cum primus navibus Britan- 
niam attigit, atque ibi in omnibus collibus expositas hostium 
copias armatas conspexit. Cujus loci haec erat natura : 
adeo montibus angustis mare continebatur, uti ex locis 
superioribus in litus telum adjici posset. Hunc ad egre- 
diendum nequaquam idoneum arbitratus locum, dum reli- 
quae naves eo convenirent, ad horam nonam in ancoris ex- 
spectavit. Interim legatis tribunisque militum convocatis, 
et quae ex Yoluseno cognosset, et quae fieri vellet, ostendit, 



72 



DE BELLO GxVLLICO. 



monuitque, ut rei militaris ratio, maxime ut maritimae res 
postularent, ut quae celerem atque instabilem motum habe- 
reiit, ad nutum et ad tempus omnes res ab iis adininstra- 
rentur. His dimissis, et ventum et aestum uno tempore nac- 
tus secundum, dato signo et sublatis ancoris, circiter millia 
passuum VII ab eo loco progressus, aperto ac piano litore 
naves constituit. 

XXI Y. At barbari, consilio Eomanorum cognito, prae- 
misso equitatu et essedariis, quo plerumque genere in proe- 
liis uti consuerunt, reliquis copiis subsecuti, nostros navi- 
bus egredi proliibebant. Erat ob has causas summa diffi- 
cultas, quod naves propter magnitudinem nisi in alto con- 
stitui non poterant ; militibus autem, ignotis locis, impeditis 
manibus, magno et gravi armorum onere oppressis, simul et 
de navibus desiliendum, et in fluctibus consistendum, et 
cum hostibus erat pugnandum : quum illi aut ex aricio, 
aut paululum in aquam progressi, omnibus membris expe- 
diti, notissimis locis audacter tela conjicerent, et equos in- 
suefactos incitarent. Quibus rebus nostri, perterriti, atqvie 
hujus omnino generis pugnse imperiti, non eadem alacri- 
tate ac studio, quo in pedestribus uti proeliis consueverant, 
utebantur. 

XXV. Quod ubi Caesar animadvertit, naves longas, qua- 
rum et species erat barbaris inusitatior, et motus ad usum 
expeditior, paulum remo veri ab onerariis navibus et remis 
incitari et ad latus apertum hostium constitui, atque inde 
fundis, sagittis, tormentis, hostes propelli ac submoveri jus- 
sit : quae res magno usui nostris fuit. Nam et navium ngura 
et remorum motu et inusitato genere tormentorum permoti 
barbari constiterunt, ac paulum modo pedem retulerunt. 
Atque nostris militibus cunctantibus, maxime propter alti- 
tudinem maris, qui decimae legionis aquilam ferebat, con- 
testatus deos, ut ea "res legioni feliciter eveniret : ' Desilite,' 
inquit, c commilitones, nisi vultis aquilam hostibus prodere : 
ego certe meum reipublicae atque imperatori omcium prae- 
stitero.' Hoc quum magna voce dixisset, ex navi se pro- 



I.IISKK QUARTUS. 



73 



jecit, atque in hostes aquilam ferre coepit. Turn nostri, co- 
hortati inter se, ne tantum declecus admitteretur, universi ex 
navi desiluerunt : hos item alii ex proximis navibus quum 
consj)exissent, subsecuti hostibus appropinquarunt. 

XXVI. Pugnatum est ab ntrisque acriter ; nostri tameri, 
quod neque ordines servare, neque firmiter insistere, neque 
signa subsequi poterant, atque alius alia ex navi, quibus- 
cumque signis occurrerat, se aggregabat, magno opere per- 
turbabantur. Hostes vero, notis omnibus vadis, ubi ex litore 
aliquos singulares ex navi egredientes conspexerant, inci- 
tatis equis impeditos adoriebantur : plures paucos circumsis- 
tebant : alii ab latere aperto in universes tela conjiciebant. 
Quod quum animadvertisset Caesar, scaphas longarum na- 
vium, item speculatoria navigia militibus compleri jussit, et 
quos laborantes conspexerat, iis subsidia submittebat. JSTos- 
tri simul in arido constiterunt, suis omnibus consecutis, in 
bostes impetum fecerunt, atque eos in fugam dederunt ; ne- 
que longius prosequi potuerunt, quod equites cursum tenere 
atque insulam caper e non potuerant. Hoc unum ad pristi- 
nam fortunam Caesari defuit. 

XXYII. Hostes proelio superati, simul atque se ex fuga 
receperunt, statim ad Caesarem legatos de pace miserunt : 
6 Obsides daturos, quaeque imperasset, sese factoros ' polliciti 
sunt. Una cum his legatis Oommius Atrebas venit, quern 
supra demonstraveram a Caesare in Britanniam praemissum. 
Hunc illi e navi egressum, quum ad eos oratoris modo im- 
peratoris mandata perferret, comprehenderant, atque in vin- 
cula conjecerant : turn, proelio facto, remiserunt, et in pe- 
tenda pace ejus rei culpam in multitudinem contulerunt, et 
propter imprudentiam ut ignosceretur, petiverunt. Caesar 
questus quod, quum ultro in continentem legatis missis 
pacem ab se petissent, bellum sine causa intulissent, ignos- 
cere imprudentiae dixit, obsidesque imperavit : quorum illi 
partem statim dederunt, partem, ex longinquioribus locis 
arcessitam, paucis diebns sese daturos dixerunt. Interea 
suos remigrare in agros jusserunt, principesque undique 
4 



74 



DE BELLO GALLICO. 



convenire, et se civitatesque suas Caesari commendare coepe- 
runt. 

XXVIII. His rebus pace confirmata, post diem quartum, 
quam est in Britanniam ventum, naves XYIII, de quibus 
supra demonstratum est, quae equites sustulerant, ex supe- 
riore portu leni vento solverunt. Quae quum appropin- 
quarenfc Britanniae et ex castris viderentur, tanta tempestas 
subito coorta est, ut nul]a earum cursum tenere posset, sed 
aliae eodem, unde erant profectae, referrentur, aliae ad in- 
feriorem partem insulae, quae est propius solis occasum, 
magno sui cum periculo dejicerentur : quae tamen, ancoris 
jactis, quum fluctibus complerentur, necessario ad versa nocte 
in altum provectae continentem petierunt. 

XXIX. Eadem nocte accidit, ut esset luna plena; qui 
dies maritimos aestus maximos in Oceano efficere consuevit: 
nostrisque id erat incognitum. Ita uno tempore et longas 
naves, quibus Caesar exercitum transportandum curaverat, 
quasque in aridum subduxerat, aestus complebat ; et onera- 
rias, quae ad ancoras erant deligatae, tempestas afflictabat ; 
neque ulla nostris facultas aut administrandi, aut auxiliandi 
dabatur. Compluribus navibus fractis, reliquae quum essent, 
funibus, ancoris reliquisque armamentis amissis, ad navigan- 
dum inutiles, magna, id quod necesse erat accidere, totius 
exercitus perturbatio facta est : neque enim naves erant aliae, 
quibus reportari possent, et omnia deerant, quae ad reficien- 
das eas usui sunt ; et, quod omnibus constabat, hiemari in 
Gallia oportere, frumentum his in locis in hiemem provisum 
non erat. 

XXX. Quibus rebus cognitis, principes Britanniae, qui 
post proelium factum ad ea, quae jusserat Caesar, facienda 
convenerant, inter se collocuti, quum equites et naves et fru- 
mentum Bomanis deesse intelligerent, et paucitatem militum 
ex castrorum exiguitate cognoscerent, quae hoc erant etiam 
angustiora, quod sine impedimentis Caesar legiones transpor- 
taverat, optimum factu esse duxerunt, rebellione facta, fru- 
mento commeatuque nostros prohibere et rem in hiemem 



LIBER QUARTUS. 



75 



producere, quod, iis superatis aut reditu interclusis, neminem 
postea belli inferendi causa iu Eritanuiam transiturum con- 
fidebant. 

XXXI. Itaque, rusus conjuratione facta, paulatini ex 
castris cliscedere ac suos clam ex agris deducere coeperunt. 
At Caesar, etsi nondum eorum consilia cognoverat, tamen et 
ex eventu navium suarurn, et ex eo, quod obsides dare in- 
termiserant, fore id, quod accidit, suspicabatur. Itaque ad 
ornnes casus subsidia comparabat : nam et frumentum ex 
agris quotidie in castra conferebat, et quae gravissime afflictae 
erant naves, earum materia atque aere ad reliquas reficiendas 
utebatur, et quae ad eas res erant usui, ex continenti com- 
portari jubebat. Itaque, quum id summo studio a militibus 
administraretur, duodecim navibus amissis, reliquis ut navi- 
gari commode posset, effecit. 

XXXII. Dum ea geruntur, legione ex consuetudine una 
frumentatum missa, quae appeilabatur septima, neque ulla ad 
id tempus belli suspicione interposita, quum pars hominum 
in agris rem aneret, pars etiam in castra ventitaret, ii, qui pre 
portis castrorum in statione erant, Caesari renunciarunt pul- 
verem majorem, quam consuetudo ferret, in ea parte videri, 
quam in partem legio iter fecisset. Caesar, id quod erat, 
suspicatus aliquid novi a barbaris initum consilii, cohortes, 
quae in stationibus erant, secum in earn partem proficisci, 
duas ex reliquis in stationem succedere, reliquas armari et 
confestim sese subsequi jussit. Quum paulo longius a castris 
processisset, suos ab hostibus premi atque aegre sustinere et 
conferta legione ex omnibus partibus tela conjici animum ad- 
vertit. Nam quod, omni ex reliquis partibus demesso fru- 
niento, pars una erab reliqua, suspicati hostes hue nostros 
esse venturos, noctu in silvis delituerant : turn dispersos, de- 
positis armis, in metendo occupatos subito adorti, paucis in- 
terfectis, reliquos incertis ordinibus pertubaverant : simul 
equitatu atque essedis circumdederant. 

XXXIII. Genus hoc est ex essedis pugnae : primo per 
omnes partes perequitant, et tela conjiciunt, atque ipso ter- 



76 



DE BELLO GALLICO. 



rore equorum et strepitu rotarum ordines plerumque pertur- 
bant ; et quum se inter equitum turrnas insinuaverint, ex es- 
sedis desiliilnt, et pedibus proeliantur. Aurigae interim 
paulatim ex proelio excedunt, atque ita currus eollocant, ut 
si illi a multitudine hostium premantur, expeditum ad suos 
receptum liabeant. Ita mobiiitatem equitum, stabilitatem 
peditum in proeliis praestant, ac tantum usu quotidiano et ex- 
ercitatione efficiunt, uti in declivi ac praecipiti loco incitatos 
equos sustinere et brevi moderari ac flectere, et per temonem 
percurrere et in jugo insistere et inde se in currus citissime 
recipere consuerint. 

XXXIV. Quibus rebus, perturbatis nostris novitate pug- 
nae, tempore opportunissimo Caesar auxilium tnlit : nani- 
que ejus adventu hostes constiterunt, nostri se ex timore re- 
ceperunt. Quo facto, ad lacessendum et ad committendum 
proelium alienum esse tempus arbitratus, suo se loco contin- 
uit, et brevi tempore intermisso, in castra legiones reduxit. 
Dum haec geruntur, nostris omnibus occupatis, qui erant in 
agris reliqui, discesserunt. Secutae sunt continuos complu- 
res dies tempestates, quae et nostros in castris continerent, 
et hostem a |3ugna prohiberent. Interim barbari nuncios in 
omnes partes dimiserunt, paucitatemque nostrorum milituni 
suis praedicaverunt, et quanta praedae faciendae atque in per- 
petuum sui liberandi facultas daretur, si Romanos castris ex- 
pulissent, demonstraverunt. His rebus celeriter magna mul- 
titudine peditatus equitatusque coacta, ad castra venerunt. 

XXXY. Caesar, etsi idem, quod superioribus diebus ac- 
ciderat, fore videbat, ut, si essent hostes pulsi, celeritate 
periculum effugerent ; tamen nactus equites circiter triginta, 
quos Commius Atrebas, de quo ante dictum est, secum trans- 
portaverat, legiones in acie pro castris constituit. Commisso 
proelio, diutius nostrorum militum impetum hostes ferre non 
potuerunt, ac terga verterunt. Quos tanto spatio secuti, 
quantum cursu et viribus efficere potuerunt, complures ex 
iis occiderunt ; deinde, omnibus longe lateque afflictis in- 
censisque, se in castra receperunt. 



LIBER QUARTTJS. 



77 



XXXYI. Eodem die legati, ab hostibus missi ad Caesarem 
de pace, venerunt. His Caesar numerum obsiclum, quem 
antea imperaverat, duplicavit, eosque in continentem adduci 
jussit, quod, propinqua die aequiiioctii, infirmis navibus, 
hiemi navigationem subjiciendani non existimabat. Ipse, 
idoneam tempestatem nactus, paulo post mediam noctern 
naves solvit, quae omnes incolumes ad continentem perven- 
erunt ; sed ex his onerariae duae eosdem, quos reliquae, portus 
capere non potuerunt, et paulo infra delatae sunt. 

XXXYI I. Quibus ex navibus quum essent expositi mili- 
tes circiter CGC, atque in castra contenderent, Morini, quos 
Caesar, in Britanniani proficiscens, pacatos reliquerat, spe 
praedae adducti, primo non ita magno suorum numero cir- 
cunisteterunt, ac, si sese interfici nollent, arnia ponere jusse- 
runt. Quum illi orbe facto sese defenderent, celeriter ad 
clamorem hominum circiter millia sex convenerunt. Qua 
re nunciata, Caesar omnem ex castris equitatum suis auxilio 
misit. Interim nostri milites impetum hostium sustinue- 
runt, atque amplius horis quatuor fortissime pugnaverunt, 
et, paucis vulneribus acceptis, complures ex iis occiderunt. 
Postea vero quam equitatus noster in conspectum venit, 
hostes abjectis armis terga verterunt, magnusque eorum 
numerus est occisus. 

XXX Y III. Caesar postero die T. Labienum legatum cum 
iis legionibus, quas ex Britannia reduxerat, in Morinos, qui 
rebellionem fecerant, misit. Qui quum propter siccitates 
paludum, quo se reciperent, non haberent, quo perfugio su- 
periore anno fuerant usi, omnes fere in potestatem Labieni 
venerunt. At Q. Titurius et L. Cotta, legati, qui in Mena- 
piorum fines legiones duxerant, omnibus eorum agris vastatis, 
frumentis succisis, aedeficiis incensis, quod Menapii se omnes 
in densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem receperunt. 
Caesar in Belgis omnium legionum hiberna constituit. Eo 
duae omnino civitates ex Britannia obsides miserunt, reli- 
quae neglexerunt. His rebus gestis, ex Uteris Caesaris die- 
rum XX supplicatio a senatu decreta est. 



DE BELLO GALLICO. 



LIBER QTJINTUS. 

I. Lucio Domitio, Appio Claudio consulibus, discedens 
ab hibernis Caesar in Italiam, ut quotannis facere consuerat, 
legatis imperat, quos legionibus praefecerat, uti, quam pluri- 
nias possent, hi erne naves aedificandas, veteresque reficiendas 
eurarent. Earum modum formamque demonstrat. Ad 
celeritatem onerandi subductionesque paulo facit humilio- 
res, quam quibus in nostro mari uti consuevimus; atque 
id eo magis, quod propter crebras commutationes aestuum 
minus magnos ibi fluctus fieri cognoverat: ad onera et ad 
multitudinem jumentorum t ran sport andam paulo latiores, 
quam quibus in reliquis utimur maribus. Has omnes actua- 
rias imperat fieri, quam ad rem multum huniilitas adjuvat. 
Ea, quae sunt usui ad armandas naves, ex Hispania appor- 
tari jubet. Ipse, conventibus Galliae citerioris peractis, in 
Illyricum proficiscitur, quod, a Pirustis finitimam partem 
provinciae incursionibus vastari audiebat. Eo quum venis- 
set, civitatibus milites imperat, certumque in locum con- 
venire jubet. Qua re nunciata, Pirustae legatos ad eum 
mittunt, qui doceant 6 nihil earum rerum publico factum 
consilio, seseque paratos esse' demonstrant c omnibus rationi- 
bus de injuriis satisfacere.' Accepta oratione eorum, Caesar 
obsides imperat, eosque ad certam diem adduci jubet : nisi 
ita fecerint, sese bello civitatem persecuturum demon strat. 
His ad diem adductis, ut imperaverat, arbitros inter civi- 
tates dat, qui litem aestiment, poenamque constituant. 

II. His confectis rebus, conventibusque peractis, in cite- 
riorem Galliam revertitur, atque inde ad exercitum pro- 
ficiscitur. Eo quum venisset, circuitis omnibus hibernis, sin- 



LIBER QUINTUS. 



79 



gttlari militum studio, in summa omnium rerum inopia, cir- 
citer DC ejus generis, cujus supra demonstravimus, naves 
et longas XXVIII invenit instructas, neque multum abesse 
ab eo, quin paucis diebus deduci possent. Collaudatis mili- 
tibus, atque iis, qui negotio praefuerant, quid fieri velit, os- 
tendit, atque omnes ad portum Itium con venire jubet, quo ex 
portu commodissimum in Britanniam transmissum esse cog- 
noverat, circiter millium passuum XXX a continenti. Huic 
rei quod satis esse visum est militum, reliquit : ipse cum 
legionibus expeditis quatuor, et equitibus DCCC in fines Tre- 
virorum proficiscitur, quod hi neque ad concilia veniebant, 
neque imperio parebant, Germanosque Transrhenanos sollici- 
tare dicebantur. 

III. Haec ci vitas longe plurimum totius Galliae equi- 
t_vbu valet, magnasque habet copias peditum, Blienumque, 
ut supra demonstravimus, tangit. In ea civitate duo de 
principatu inter se contendebant, Indutiomarus et Cinge- 
torix ; ex quibus alter, simul atque de Caesaris legionumque 
adventu cognitum est, ad eum venit ; >se suosque omnes in 
officio futuros, neque ab amicitia Populi Homani defecturos 
confirmavit, efuaeque in Treviris gererentur, ostendit. At 
Indutiomarus equitatum peditatumque cogere, iisque qui per 
aetatem in armis esse non poterant in silvam Arduennam ab- 
ditis, quae ingenti magnitudine per medios fines Trevirorum 
a numine Hheno ad initium Eemorum pertinet, bellum pa- 
rare instituit. Sed posteaquam nonnulli principes ex ea 
civitate, et familiaritate Cingetorigis adducti, et adventu 
nostri exercitus perterriti, ad Caesarem venerunt, et de suis 
privatim rebus ab eo petere coeperunt, quoniam civitati con- 
sulere non possent, Indutiomarus veritus, ne ab omnibus 
desereretur, legatos ad Caesarem mittit : ' Sese idcirco ab suis 
discedere, atque ad eum venire noluisse, quo facilius civitatem 
in officio contineret, ne omnis nobilitatis discessu piebs prop- 
ter imprudentiam lafoeretur. Itaque esse civitatem in sua po- 
testate, seque, si Caesar permitteret, ad eum in castra ventu- 
rum, et suas civitatisque fortunas ejus fidei permissvLrum.' 



so 



DE BELLO GALLICO. 



TV. Caesar, etsi intelligebat qua de causa ea dicerentur, 
quaeque eum res ab institute- consilio deterreret, tainen, ne 
aestatem in Treviris consumere cogeretur, omnibus ad Bri- 
taimicum bellum rebus comparatis, Indutiomarum ad se 
cum ducentis obsidibus venire jussit. His adcluctis, in iis 
filio jjropinquisque ejus omnibus, quos nominatim evocave- 
rat, consolatus Indutiomarum hortat usque est, uti in officio 
permaneret : nihilo tamen secius principibus Trevirorurn ad 
se convocatis, bos singillatim Cingetorigi concilia vit : quod 
quum merito ejus ab se fieri intelligebat, turn magni inter- 
esse arbitrabatur, ejus auctoritatem inter suos quam pluri- 
mum valere, cujus tarn egregiam in se voluntatem perspex- 
isset. Id factum graviter tulit Indutiomarus, suam gratiam 
inter suos minui ; et, qui jam ante inimico in nos animo 
fuisset, multo gravius hoc dolore exarsit. 

Y. His rebus constitutis, Caesar ad portum Itium cum 
legionibus pervenit. Ibi cognoscit XL naves, quae in Mel- 
dis factae erant, tempestate rejectas cursum tenere non po- 
tuisse, atque eodem, unde erant profectae, revertisse : reli- 
quas paratas ad navigandum, atque omnibus rebus instructas 
invenit. Eodem totius Galliae equitatus convenit, numero 
millium quatuor, principesque omnibus ex ci vitatibiis : ex 
quibus perpaucos, quorum in se fidem perspexerat, relinquere 
in Gallia, reliquos obsibum loco secum ducere decreverat ; 
quod, quum ipse abesset, motum Galliae verebatur. 

VI. Erat una cum ceteris Dumnorix Aeduus, de quo ab 
nobis antea dictum est. Hunc secum habere in primis con- 
stituerat, quod eum cupidum rerum no varum, cupidum im- 
perii, magni animi, magnae inter Gallos auctoritatis cog- 
noverat. Accedebat hue, quod jam in concilio Aeduorum 
Dumnorix dixerat c sibi a Caesare regnum civitatis defer ri : 5 
quod dictum Aedui graviter ferebant, neque jecusandi aut 
deprecandi causa legatos ad Caesarem mittere audebant. Id 
factum ex suis hospitibus Caesar cognoverat. Hie omnibus 
primo precibus petere contendit, ut in Gallia relinqueretur ; 
partim, quod insuetus navigandi mare timeret, partim, quod 



LIBER QUINTUS. 



81 



religionibus sese diceret impediri. Posteaquam id obstinate 
sibi negari vidit, omni spe impetrandi adempta, principes 
Galliae sollicitare, sevocare singulos hortarique coepit, uti in 
continenti remanerent ; metu territare, 6 non sine causa fieri, 
ut Gallia omni nobilitate spoliaretur : id esse consilium 
Caesaris, ut, quos in conspectu Galliae interficere vereretur, 
hos omnes in Britanniam transductos necaret : ' fidem reli- 
quis interponere, jusjurandum poscere, ut, quod esse ex usu 
Galliae intellexissent, communi consilio administrarent. 
Haec a compluribus ad Caesarem deferebantur. 

VII. Qua re cognita, Caesar, quod tantum civitati Aeduae 
dignitatis tribuerat, coercendum atque deterrendum, quibus- 
cumque rebus posset, Dumnorigem statuebat ; quod longius 
ejus amentiam progredi videbat, prospiciendum, ne quid 
sibi ac reipublicae nocere posset. Itaque dies circiter XXV 
in eo loco commoratus, quod Corus ventus navigationem im- 
pediebat, qui magnam partem omnis temporis in his locis 
flare consuevit, dabat operam, ut in officio Dumnorigem con- 
tineret, nihilo tamen secius omnia ejus consilia cognos- 
ceret : tandem, idoneam tempestatem nactus, milites equi- 
tesque conscendere in naves jubet. At, omnium impeditis 
animis, Dumnorix cum equitibus Aeduorum a castris, in- 
sciente Caesare, domum discedere coepit. Qua re nunciata, 
Caesar, intermissa profectione, afcque omnibus rebus post- 
positis, magnam partem equitatus ad eum insequendum 
mittit, retraliique imperat : si vim faciat, neque pare at, in- 
terfici jubet: nihil hunc, se absente, pro sano facturum arbi- 
tratus, qui praesentis imperium neglexisset. Ille enim revo- 
catus resistere ac se manu defendere suorumque fidem im- 
plorare coepit, saepe clamitans 'liberum se, liberaeque civi- 
tatis esse.' Illi, ut erat imperatum, circumsistunt homi- 
nem, atque interficiunt ; at Aedui equites ad Caesarem omnes 
revert untur. 

VIII. His rebus gestis, Labieno in continente cum tribus 
legionibus et equitum millibus duobus relicto, ut portus 
tueretur, et rem frumentariam provideret, quaeque in Gallia 

4* 



82 



DE BELLO GALLICO. 



gererentur, cognosceret, consiliumque pro tempore et pro re 
caj)eret, ipse cum quinque legionibus et pari numero equi- 
tum, quern in continenti relinquebat, solis occasu naves sol- 
vit; et leni Africo provectus, media circiter nocte vento 
intermisso, cursum non tenuit, et longius delatus aestu, orta 
luce, sub sinistra Britanniam relictam conspexit. Turn 
rursus, aestus commutationem secutus, remis contendit, ut 
earn partem insulae eaperet, qua optimum esse egressum supe- 
riore aestate cognoverat. Qua in re admodum fuit militum 
virtus laudanda, qui vectoriis gravibusque navigiis, non in- 
termisso remigandi labor e, longarum navium cursum adae- 
quarunt. Accessum est ad Britanniam omnibus navibus 
meridiano fere tempore : neque in eo loco hostis est visus, 
sed, ut postea Caesar ex captivis comperit, quum magnae 
manus eo convenissent, multitudine navium perterritae, (quae 
cum annotinis privatisque, quas sui quisque commodi fece- 
rat, amplius DCCC uno erant visae tempore,) a litore disces- 
serant ; ac se in superiora loca abdiderant. 

IX. Caesar, exposito exercitu, et loco castris idoneo capto, 
ubi ex captivis cognovit, quo in loco hostium copiae con- 
sedissent, cohortibus decern ad mare relictis, et equitibus 
CCC, qui praesidio navibus essent, de tertia vigilia ad hostes 
contendit, eo minus veritus navibus, quod in litore molli 
at que aperto deligatas ad ancoram relinquebat, et praesidio 
navibus Q. Atrium prae fecit. Ipse, noctu progressus millia 
passuum circiter duodecim, hostium copias conspicatus est. 
Illi, equitatu atque essedis ad numen progressi, ex loco supe- 
riore nostros proliibere et proelium committere coeperunt. 
Bepulsi ab equitatu, se in silvas abdiderunt, locum nacti 
egregie et natura et opere munitum, quern domestici belli, 
ut videbatur, causa jam ante praeparaverant : nam crebris 
arboribus succisis omnes introitus erant praeclusi. Ipsi ex 
silvis rari propugnabant, nostrosque intra munitiones ingredi 
proliibebant. At milites legionis septimae, testudine facta, 
et aggere ad munitiones adjecto, locum ceperunt, eosque ex 
silvis expulerunt, paucis vulneribus acceptis. Sed eos fugien- 



LIBER QUINTETS. 



83 



tes longius Caesar prosequi vefcuit, et quocj. loci naturam igno- 
rabat, et quod, magna parte diei consumpta, nmnitioni cas- 
trorum tempus relinqui volebat. 

X. Postridie ejus diei mane tripartito milites equitesque 
in expeditionera rnisit, ut eos, qui fugerant, persequerentur. 
His aliquantum itineris progressis, quum jam extremi essent 
in prospectu, equites a Q. Atrio ad Caesarem venerunt, qui 
nunciarent, 6 superiore nocte, maxima coorta tempestate, 
prope omnes naves afflictas, atque in litore ejectas esse; quod 
neque ancorae funesque subsisterent, neque nautae guberna- 
toresque vim pati tempestatis possent : itaque ex eo coneursu 
navium magnum esse incommodum acceptum.' 

XI. His rebus cognitis, Caesar legiones equitatumque re- 
vocari atque itinere desistere jubet : ipse ad naves reverti- 
tur : eadem fere, quae ex nunciis literisque cognoverat, coram 
perspicit, sic ut, amissis circiter XL navibus, reliquae tamen 
refici posse magno negotio viderentur. Itaque ex legionibus 
fabros delegit, et ex continenti alios arcessiri j ubet ; Labieno 
scribit, ut, quam plurimas posset, iis legionibus, quae sunt 
apud eum, naves instituat. Ipse, etsi res erat multae operae 
ac laboris, tamen commodissimum esse statuit, omnes naves 
subduci et cum castris una munitione conjungi. In his 
rebus circiter dies decern consumit, ne nocturnis quiclem 
temporibus ad laborem militum intermissis. Subductis 
navibus, castrisque egregie munitis, easdem copias, quas 
ante, praesidio navibus reliquit : ipse eodem, unde redierat, 
proficiscitur. Eo quum venisset, majores jam undique in 
eum locum copiae Britannorum convenerant, summa imperii 
beilique administrandi com muni consilio permissa Cassivel- 
launo, cujus fines a maritimis civitatibus flumen dividit, 
quod appellatur Tamesis, a mari circiter millia passuum 
LXXX. Huic superiore tempore cum reliquis civitatibus 
continentia bella intercesserant : sed nostro adventu permoti 
Britanni hunc toti bello imperioque praefecerant. 

XII. Britanniae pars interior ab iis incolitur, quos natos 
in insula ipsa memoria proditum dicunt : maritima pars ab 



81 



DE BELLO GALLICO. 



iis, qui praedae ac belli inferendi causa ex Belgis transierant ; 
qui omnes fere iis nominibus civitatum appellantur, quibus 
orti.ex civitatibus eo pervenerunt, et bello illato ibi remanse- 
runt, atque agros colere coeperunt. Hominum est infinita 
multitude- creberrimaque aedincia, fere Gallicis cousimilia : 
pecorum rnagnus numerus. Utuntur aut aere aut taleis fer- 
reis, ad certum pondus examinatis, pro nummo. Nascitur 
ibi plumbum album in mediterraneis regionibus, in mari- 
timis ferrum; sed ejus exigua est copia : aere utuntur im- 
portato. Materia cuj usque generis, ut in Gallia, est praeter 
fagum atque abietem. Leporem et gallinam et anserem 
gustare fas non putant : haec tamen alunt animi voluptatis- 
que causa. Loca sunt temperatiora quam in Gallia, remis- 
sioribus frigoribus. 

XIII. Insula natura triquetra, cuj us unum latus est con- 
tra Gall jam. , Hujus lateris alter angulus, qui est ad Can- 
tium, quo fere omnes ex Gallia naves appelluntur, ad orien- 
tem solem ; inferior ad meridiem spectat. Hoc latus tenet 
circiter millia passuum D. Alterum vergit ad Hispaniam 
atque occidentem solem, qua ex parte est Hibernia, dimidio 
minor, ut aestimatur, quam Britannia ; sed pari spatio trans- 
missus atque ex Gallia est in Britanniam. In hoc medio 
cursu est insula, quae appellatur Mona ; complures praeterea 
minores objectae insulae.existimantur ; de quibus insulis non- 
nulli scripserunt, dies continuos XXX sub bruma esse 
noctem. Xos nihil de eo percontationibus reperiebamus, 
nisi certis ex aqua mensuris breviores esse quam in con- 
tinente noctes videbamus. Hujus est longitudo lateris, ut 
fert illorum opinio, DGG millium. Tertium est contra sep- 
temtriones, cui parti nulla est objecta terra ; sed ejus angulus 
lateris maxime ad Germaniam spectat : huic millia passuum 
DCCC in longitudinem esse existimatur. Ita omnis insula 
est in circuitu nicies centum millium passuum. 

XIY. Ex his omnibus longe sunt humanissimi, qui Can- 
tium incolunt, quae regio est maritima omnis, neque multum 
a Gallica differunt consuetudine. Interiores plerique fru- 



LIBER QUINTUS. 



85 



menta non serunt, sed lacte et carne vivunt, pellibusque 
sunt vestiti. Omnes vero se Britanni vitro inficiunt, quod 
caeruleum efncit colorem, atque hoc horridiore sunt in pugna 
adspectu : capilloque sunt promisso, atque omni parte cor- 
poris rasa, praeter caput et labrum superius. Uxores habent 
deni duodenique inter se communes, et maxime fratres cum 
fratribus parentesque cum liberis ; sed, si qui sunt ex his 
nati, eorum habentur liberi, quo primum virgo quaeque de- 
ducta est. 

XV. Equites hostium essedariique acriter proelio cum 
equitatu nostro in itinere confiixerunt, tamen ut nostri om- 
nibus partibus superiores fuerint, atque eos in silvas colles- 
que compulerint : sed, compluribus interfectis, cupidius in- 
secuti, nonnullos ex suis amiserunt. At illi, intermisso 
spatio, imprudentibus nostris atque occupatis in munitione 
castrorum, subito se ex silvis ejecerunt, impetuque in eos 
facto, qui erant in statione pro castris collocati, acriter pug- 
naverunt : duabusque missis subsidio cohortibus a Caesare, 
atque his primis legionum duarum, quum hae, perexiguo in- 
termisso loci spatio inter se, constitissent, novo gene re pug- 
nae perterritis nostris, per medios audacissime perriiperunt, 
seque inde incolumes receperunt. Eo die Q. Laberius 
Durus, tribunus militum, interficitur. Illi, pluribus immissis 
cohortibus, repelluntur. 

XYI. Toto hoc in genere pugnae, quum sub oculis omnium 
ac pro castris dimicaretur, intellectum est nostros propter 
gravitatem armorum, quod neque insequi cedentes possent, 
neque ab signis discedere auderent, minus aptos esse ad hu- 
jus generis hostem ; equites autem magno cum periculo 
proelio dimicare, propterea quod illi etiam consulto plerum- 
que cederent, et, quum paulum ab legionibus nostros remo- 
vissent, ex essedis desilirent, et pedibus dispari proelio con- 
tenderent. Equestris autem proelii ratio et cedentibus et 
insequentibus par atque idem periculum inferebat. Accede- 
bat hue, ut nunquam conferti, sed rari magnisque intervallis 
proeliarentur, stationesque dispositas haberent atque alios 



86 



DE BELLO GALLICO. 



alii deinceps exciperent, integrique et recentes defatigatis 
succederent. 

XVII. Postero die procul a castris hostes in collibus con- 
stiterunt, rarique se ostendere, et lenius quam pridie nostros 
equites proelio lacessere coeperunt. Sed ineridie, quum 
Caesar pabulandi causa tres legiones atque omnem equi- 
tatum cum C. Trebonio legato misisset, repente ex omnibus 
partibus ad pabulatores advolaverunt, sic, uti ab signis 
legionibusque non absisterent. Nostri, acriter in eos impetu 
facto, repulerunt, neque finem sequendi fecerunt, quoad sub- 
sidio confisi equites, quum post se legiones viderent, prae- 
cipites liostes egerunt : magnoque eorum numero interfecto 3 
neque sui colligendi neque consistendi aut ex essedis de- 
siliendi facultatem dederunt. Ex hac fuga protinus, quae 
undique convenerant, auxilia discesserunt : neque post id 
tempus unquam summis nobiscum copiis hostes contende- 
runt. 

XYIII. Caesar, cognito consilio eorum, ad flumen Tamesin 
in fines Cassivellauui exercitum duxit ; quod numen uno 
omniuo loco pedibus, atque hoc aegre, transiri potest. Eo 
quum venisset, animum advertit ad alteram fluminis ripam 
magnas esse copias hostium instructas : ripa autem erat 
acutis sudibus praefixis munita ; ejusdemque generis sub 
aqua defixae sudes flumine tegebantur. His rebus cognitis 
a captivis perfugisque, Caesar, praemisso equitatu, confestim 
legiones subsequi jussit. Sed ea celeritate atque eo impetu 
milites ierunt, quum capite solo ex aqua exstarent, ut hostes 
impetum legionum atque equitum sustinere non possent, 
ripasque dimitterent, ac se fugae manclarent. 

XIX. Cassivellaunus, ut supra demon stravimus, omni de- 
posita spe contentionis, dimissis amplioribus copiis, millibus 
circiter quatuor essedariorum relictis, itinera nostra serva- 
bat, paululumque ex via excedebat, locisque impeditis ac 
silvestribus sese occultabat, atque iis regionibus, quibus nos 
iter facturos cognoverat, pecora atque homines ex agris in 
silvas compellebat : et, quum equitatus noster liberius prae- 



LIBEK QUINTUS. 



87 



dandi vastandique causa se in agros efiunderet, omnibus viis 
notis semitisque essedarios ex silvis emittebat, et inagno cum 
periculo nostrorum equitum cum iis confiigebat, atque hoc 
metu latins vagari proliibebat. Relinquebatur, nt neque 
longius ab agmine legionum discedi Caesar pateretur, et 
tantum in agris vastandis incendiisque faciendis hostibus 
noceretur, quantum labor e atque itinere legionarii milites 
efficere poterant. 

XX. Interim Trinobantes, prope firmissima earum regio- 
num civitas, ex qua Mandubratius adolescens, Caesari fidein 
secutus, ad eum in continentem Galliam venerat, (cujus 
pater Imanuentius in ea civitate regnum obtinuerat, inter- 
fectusque erat a Cassivellauno, ipse fuga mortem vitaverat,) 
legatos nd Caesarem mittunt, pollicenturque sese ei dedituros 
atque imperata facturos : petunt, ut Mandubratium ab inju- 
ria Cassivellauni defendat, atque in civitatem mittat, qui 
praesit, imperiumque obtineat. His Caesar imperat obsides 
XL frumentumque exercitui, Mandubratiumque ad eos rnit- 
tit. Illi imperata celeriter fecerunt, obsides ad numerum 
frumentaque miserunt. 

XXI. Trinobantibus defensis, atque ab omni militum 
injuria prohibitis, Cenimagni, Segontiaci, Ancalites, Bibroci, 
Cassi, legationibus missis sese Caesari dedunt. Ab his cog- 
noscit non longe ex eo loco oppidum Cassivellauni abesse, 
silvis paludibusque munitum, quo satis magnus hominum 
pecorisque numerus convenerit. (Oppidum autem Britanni 
vocant, quuni silvas impeditas vallo atque fossa munierunt, 
quo incursionis hostium vitandae causa convenire consue- 
runt.) Eo proficiscitur cum legionibus : locum reperit egre- 
gie natura atque opere muni turn : tamen hunc duabus ex 
partibus oppugnare contendit. Hostes, paulisper morati, 
militum nostrorum impetum non tulerunt, seseque alia ex 
parte oppidi ejecerunt. Magnus ibi numerus pecoris reper- 
tus, multique in fuga sunt comprehensi atque interfecti. 

XXII. Dum haec in his locis geruntur, Cassivellaunus 
ad Cantium, quod esse ad mare supra demonstravimus, qui- 



88 



DE BELLO GALLIOO. 



bus regionibus quatuor reges praeerant, Cingetorix, Oar 
vilius, Taximagulus, Segonax, nuncios mittit, atquo his 
imperat, uti, coactis omnibus copiis, castra navalia de impro- 
viso adoriantur atque oppugnent. Ii quum ad castra venis- 
sent, nostri, eruptione facta, multis eorum interfectis, capto 
etiam nobili duce Lugotorige, suos incoiumes reduxerunt. 
Cassivellaunus, hoc proelio nunciato, tot detrimentis accep- 
tis, vastatis finibus, maxime etiam permotus defectione civi- 
tatium, legatos per Atrebatem Commium de deditione ad 
Caesarem mittit. Caesar quum statuisset hiemem in conti- 
nenti propter repentinos Galliae motus agere, neque multum 
aestatis superesset, atque id facile extrahi posse intelligeret, 
obsides imperat, et quid in annos singulos vectigalis populo 
Romano Britannia penderet, constituit: interdicit atque 
imperat Cassivellauno, ne Mandubratio, neu Trinobantibus 
noceat. 

XXIII. Obsidibus acceptis, exercitum reducit ad mare, 
naves invenit refectas. His deductis, quod et captivorum 
magnum numerum habebat, et nonnullae tempestate deperie- 
rant naves, duobus commeatibus exercitum reportare insti- 
fcuit. Ac sic accidit, uti ex tanto navium numero, tot navi- 
gationibus, neque 3ioc, neque superiore anno, ulla omnino 
navis, quae milites portaret, desideraretur : at ex iis, quae 
inanes ex continenti ad eum remitterentur, priori s comme- 
atus expositis militibus, et quas postea Labienus faciendas 
curaverat numero LX, perpaucae locum caperent ; reliquae 
fere omnes rejicerentur. Quas quum aliquandiu Caesar 
frustra exspectasset, ne anni tempore a navigatione exclu- 
deretur, quod aequinoctium suberat, necessario angustius 
milites collocavit, ac summa tranquillitate consecuta, secunda 
inita quum solvisset vigilia, prima luce terram attigit, om- 
nesque incoiumes naves perduxit. 

XXIV. Subductis navibus, concilioque Gallorum Samaro- 
brivae peracto, quod eo anno frumentum in Gallia propter 
siccitates angustius provenerat, coactus est aliter ac supe- 
rioribus annis exercitum in hibernis collocare, legionesque in 



LIBER QUINTUS. 



89 



plures civitates distribuere : ex quibus uijam in Morinos du- 
cendam C. Fabio legato dedit ; alteram in Nervios Q. Cice- 
roni ; tertiam in Essuos L. Roscio ; quartam in Remis cum 
T. Labieno in confinio Trevirorum hiemare jussit ; tres in 
Belgio collocavit : bis M. Crassum quaestorem, et L. Muna- 
tium Plancum et C. Trebonium legatoKS praefecit. Unam le- 
gionem, quam proxime trans Paclum conscripserat, et co- 
liortes quinque in Eburones, quorum pars maxima est inter 
Mosam ac Phenum, qui sub imperio Ambiorigis et Cativolci 
erant, misit. His militibus Q. Titurium Sabinum et L. 
Aurunculeium Cottam legatos j)raeesse jussit. Ad hunc 
modum distributis legionibus, facillime inopiae frumentariae 
sese mederi posse existimavit ; atque liarum tamen omnium 
legionum hiberna (praeter earn, quam L. Hoscio in ]:>acatissi- 
mam et quietissimam partem ducendam dederat) millibus 
passuum centum continebantur. Ipse interea, quoad legiones 
collocatas, munitaque hiberna cognovisset, in Gallia morari 
constituit. 

XXV. Erat in Carnutibus summo loco natus Tasgetius, 
cujus majores in sua civitate regnum obtinuerant. Huic 
Caesar, pro ejus virtute atque in se benevolentia, quod in 
omnibus bellis singulari ejus opera fuerat usus ? majorum 
locum restituerat. Tertium jam hunc annum regnantem 
inimici palam, multis etiam ex civitate auctoribus, inter- 
fecerunt. Defertur ea res ad Caesarem. Ille veritus, quod 
ad plures pertinebat, ne civitas eorum impulsu deficeret, L. 
Plancum cum legione ex Belgio celeriter in Carnutes pro- 
ficisci jubet, ibique hiemare; quorumque opera cognoverit 
Tasgetium interfectum, hos comprehensos ad se mittere. In- 
terim ab omnibus legatis quaestoribusque, quibus legiones 
transdiderat, certior factus est, in hiberna perventum, locum- 
que hibernis esse munitum. 

XXYI. Diebus circiter XY, quibus in hiberna ventum 
est, initium repentini tumultus ac defectionis ortum est ab 
Ambiorige et Cativolco : qui quum ad fines regni sui Sabino 
Cattaeque praesto fuissent, frumentumque in hiberna com- 



90 



DE BELLO GrALLICO. 



portavissent, Inclutiomari Treviri nunciis impulsi, suos con- 
citaverunt, subitoque oppressis lignatoribus, magna maim 
castra oppugnatum venerunt. Quum celeriter nostri arma 
cepissent, vallumque ascendissent, atque, una ex parte His- 
panis equitibus emissis, equestri proelio superiores fuissent, 
desperata re, hostes suos ab oppugnatione reduxerunt. Turn 
suo more conclamaverunt, uti aliqui ex nostris ad collo- 
quium prodirent ; ' Habere sese, quae de re coinmuni dicere 
vellent, quibus rebus controversias minui posse sperarent.' 

XXVII. Mittitur ad eos colloquendi causa C. Arpineius, 
eques Romanus, familiaris Q. Titurii, et Q. Junius ex His- 
pania quidam, qui jam ante missu Caesaris ad Ambiorigem 
ventitare consueverat : apud quos Ambiorix ad hunt- modum 
locutus est : 6 Sese pro Caesaris in se beneficiis piurimum ei 
confiteri debere, quod ejus opera stipendio liberatus esset, 
quod Aduatucis finitimis suis pendere consuesset, quodque ei 
et filius et fratris filius ab Caesare remissi essent, quos 
Aduatuci, obsidum numero missos, apud se in servitute et 
catenis tenuissent : neque id, quod fecerit de oppugnatione 
castrorum, aut judicio aut voluntate sua fecisse, sed coactu 
civitatis; suaque esse ejusmodi imperia, ut non minus haberet 
juris in se multitudo, quam ipse in multitudinem. Civitati 
porro hanc fuisse belli causam, quod repentinae Gallorum 
conj urationi resistere non potuerit : id se facile ex humili- 
tate sua probare posse, quod non adeo sit imperitus rerum, 
ut suis copiis populum Romanum se superare posse con- 
fidat : sed esse Galliae commune consilium ; omnibus hiber- 
nis Caesaris oppugnandis hunc esse dictum diem, ne qua 
legio alterae legioni subsidio venire posset : non facile Gallos 
Gallis negare potuisse, praesertim quum de recuperanda com- 
muni libertate consilium initum videretur. Quibus quoniam 
pro pietate satisfecerit, habere se nunc rationem officii pro 
beneficiis Caesaris ; monere, orare Titurium pro hospitio, ut 

suae ac militum saluti consulat : magnam manum Ger- 
es 

manor um conductam Ulienum transisse ; banc affore biduo. 
Ipsorum esse consilium, velintne prius, quam finitimi 



LIBER QUINTUS. 



91 



sentiant, eductos ex hibernis milites aut ad Ciceronem aut 
ad Labienuni deducere, quorum alter millia passuuni circiter 
L, alter paulo amplius ab his absit. Illud se polliceri, et 
jurejurando confirniare, tutum iter per fines suos datum in ; 
quod quum faciat, et civitati sese consulere, quod liibernis 
levetur, et Caesari pro ejus meritis gratiam referre.' Hac 
oratione habita, discedit Ambiorix. 

XXVIII. Arpineius et Junius, quae audierunt, adlegatos 
deferunt. Illi, repentina re perturbati, etsi ab hoste ea dice- 
bantur, non tamen negligenda existimabant : maximeque hac 
re permovebantur, quod civitatem ignobilem abque humiiem 
Eburonum sua sponte populo Romano bellum faeere ausam, 
vix erat credendum. Itaque ad consilium rem deferunt, 
magnaque inter eos exsistit controversia. L. Aurunculeius 
compluresque tribuni militum et primorum ordinum centu- 
riones, 'nihil temere agendum, neque ex hibernis injussu 
Caesaris discedendum ' existimabant : 6 quantasvis magnas 
etiam copias Germanorum sustineri posse munitis hibernis ' 
docebant : 6 Rem esse testimonio, quod primum hostium im- - 
petum, multis ultro vulneribus illatis, fortissime sustinue- 
rint : re frumentaria non premi : interea et ex proximis 
hibernis, et a Caesare conventura subsiclia : ' postremo, c quid 
esse levius aut turpius, quam, auctore hoste, de summis re- 
bus capere consilium ? 5 

XXIX. Contra ea Titurius c sero facturos ' clamitabat, 
6 quum majores hostium manus, adjunctis Germanis, con- 
venissent, aut quum aliquid calamitatis in proximis hibernis 
esset acceptum : brevem consulendi esse occasionem ; 
Caesarem arbitrari profectum in Italiam : neque aliter Car- 
nutes interficiendi Tasgetii consilium fuisse capturos ; neque 
Eburones, si ille adesset, tanta cum contemptione nostri ad 
castra venturos esse: non hostem auctorem, sed rem spec- 
tare ; subesse Rhenum ; magno esse Germanis dolori Ario- 
visti mortem et superiores nostras victorias : ardere Galiiam, 
tot contumeliis acceptis sub populi Romani imperium redac- 
tam, superiore gloria rei militaris exstincta.'' Postremo, 



<>2 



DE BELLO GALLICO. 



1 quis hoc sibi persuaderefc, sine certa re Ambiorigem ad ejus- 
modi consilium descendisse ? Suam sententiam in utramque 
partam esse tutam : si nil sit durius, nullo periculo ad prox- 
imam legionem perventuros; si Gallia omnis cum Germanis 
consentiat, unam esse in celeritate positam salutem. Cottae 
quidem atque eorum, qui dissentirent, consilium quern babe- 
ret exitum ? In quo si non praesens periculum, at certe 
longinqua obsidione fames esset pertimescenda.' 

XXX. Hac in utramque partem disputatione habita, 
quum a Cotta primisque ordinibus acriter resisteretur, " vin- 
cite," inquit, "si ita vultis," Sabinus ; et id clariore voce, ut 
magna pars militum exaudiret : " Xeque is sum," inquit, 
66 qui gravissime ex vobis mortis periculo terrear : hi sapient, 
et si gravius quid acciderit, abs te rationem reposcent : qui, 
si per te lieeat, perendino die cum proximis hibernis con- 
juncti, communem cum reliquis belli casum sustineant, 
nee rejecti et relegati longe ab ceteris aut ferro aut fame in- 
tereant." 

XXXI. Consurgitur ex consilio ; comprehendunt utr uni- 
que et orant, ; ne sua dissensione et pertinacia rem in sum- 
mum periculum deducant : facilem esse rem, seu maneant, 
seu proficiscantur, si modo unum omnes sentiant ac probent ; 
contra in dissensione nullam se salutem perspicere.' Kes 
disputatione ad mediam noctem perducitur : tandem dat 
Cotta permotus manus; superat sententia Sabini. Pro- 
nunciatur prima luce ituros : consumitur vigiliis reliqua pars 
noctis, quum sua quisque miles circumspiceret, quid secum 
portare posset, quid ex instrumento hibernorum relinquere 
cogeretur. Omnia excogitantur, quare nec sine periculo 
maneatur, et languore militum et vigiliis periculum augea- 
tur. Prima luce sic ex castris pronciscuntur ? ut quibus 
esset persuasum non ab hoste, sed ab homine amicissimo 
Ambiorige consilium datum, longissimo agmine maximisque 
impedimentis. 

XXXII. At hostes, posteaquam ex nocturno fremitu 
vigiliisque de profectione eorum sensemnt, collocatis insi- 



LIBER QUITsTUS. 



93 



diis bipartito in silvis opportune* atque occulto loco, a milli- 
bus passuum circiter duobus, Romanorum adventum exspec- 
tabant : et quum se major pars agminis in magnam conval- 
lem demisisset, ex utraque parte ejus vallis subito se osten- 
derunt, novissimosque premere, et primos prohibere ascensu, 
atque iniquissimo nostris loco proelium committere coepe- 
runt. 

XXXIII. Turn demum Titurius, ut qui nihil ante pro- 
vidisset, trepidare, concursare cohortesque disponere ; haec 
tamen ipsa timide, atque ut eum omnia deficere viderentur : 
quocl plerumque iis accidere consuevit, qui in ipso negotio 
consilium capere coguntur. At Cotta, qui cogitasset haec 
posse in itinere accidere, atque ob earn causam profectionis 
auctor non fuisset, nulla in re communi saluti deerat ; et in 
appellandis cohortandiscpie militibus imperatoris et in pugna 
militis officia praestabat. Quum que propter longitudinem 
agminis minus facile per se omnia obire, et quid quoque loco 
faciendum esset, provielere possent, jusserunt pronunciare, 
ut impedimenta relinquerent, atque in orbem consisterent. 
Quod consilium etsi in ejusmodi casu reprehendendum non 
est, tamen incommode accidit : nam et nostris militibus 
spem minuit, et hostes ad pugnam alacriores efFecit, quod 
non sine summo timore et desperatione id factum videbatur. 
Praeterea accidit, quod fieri necesse erat, ut vulgo milites 
ab signis discederent, quae quisque eorum carissima haberet, 
ab impedimentis petere atque abripere properaret, clamore 
ac fletu omnia complerentur. 

XXXIY. At barbaris consilium non defuit : nam duces 
eorum tota acie pronunciare jusserunt, c ne quis ab loco dis- 
cederet: illorum esse praedam, atque illis reservari, quae- 
cumque Eomani reliquissent : proinde omnia in victoria 
posita existimarent.' Erant et virtute et numero pugnando 
pares : nostri tamen etsi ab cluce et a fortuna deserebantur, 
tamen omnem spem salutis in virtute ponebant, et, quoties 
quaeque cohors procurreret, ab ea parte magnus hostium 
nemerus cadebat. Qua re animadversa, Ambiorix pronun- 



94 



PE BELLO GALLICO. 



ciari jubet, ut procul tela conjiciant, neu propius accedant ; 
et quam in partem Romani impetum fecerint, cedant : 
levitate armor urn et quotidiana exercitatione nihil iis noceri 
posse : rursus se ad signa recipientes insequantur. 

XXXV. Quo praecepto ab iis diligentissime observato, 
quum quaepiam cohors ex orbe excesserat atque impetum 
fecerat, hostes velocissime refugiebant. Interim earn par- 
tem nudari necesse erat, et ab latere aperto tela recipi. 
"Rursus, quum in eum locum, unde erant egressi, reverti 
coeperant, et ab iis, qui cesserant, et ab iis, qui proximi 
steterant, cireumveniebantur ; sin autem locum tenere vel- 
lent, nec virtuti locus relinquebatur, neque ab tanta multi- 
tudine conjecta tela conferti vitare poterant. Tamen to t 
incommodis conflictati, multis vulneribus acceptis, resist e- 
bant ; et magna parte diei consurnpta, quum a prima luce 
ad horam octavam pugnaretur, nihil, quod ipsis esset indig- 
num, committebant. Turn T. Balventio, qui superiore anno 
primum pilum duxerat, viro forti et magnae auctoritatis, 
utrumque femur tragula transjicitur : Q. Lucanius, ejusdem 
ordinis, fortissime pugnans, dum circumvento filio subvenit, 
interficitur : L. Cotta, legatus, omnes cohortes ordinesque 
adhortans, in adversum os funda vulneratur. 

XXXVI. His rebus permotus Q. Titurius, quum procul 
Ambiorigem suos cohortantem conspexisset, interpretem 
suum, Cn. Pompeium, ad eum mittit, rogatum, ut sibi mili- 
tibusque parcat. Ille appellatus respondit : c Si veiit secum 
colloqui, licere ; sperare a multitudine impetrari posse, quod 
ad militum salutem pertineat ; ipsi vero nihil nocitum iri, 
inque earn rem se suam fidem interponere.' Ille cum Cotta 
saucio communicat, ' si videatur, pugna ut excedant, et cum 
Ambiorige una colloquantur : sperare, ab eo de sua ac mili- 
tum salute impetrare posse.' Cotta se ad armatum hostem 
iturum negat, atque in eo constitit. 

XXXVII. Sabinus, quos in praesentia tribunos militum 
circum se habebat et primorum ordinum centuriones, se 
sequi jubet ; et quum propius Ambiorigem accessisset, jus- 



I.I13EK QUIETUS. 



95 



sus arma abjicere, imperatum facit, suisque, ut idem faciant, 
inrperat. Interim, dum de ^onditionibus inter se agunt, 
longiorque consulto ab Ambiorige instituitur sermo, paula- 
tim circnmventus interficitur. Turn vero sao more victoriam 
conclamant, atque ululatum tollunfc, impetuque in nostros 
facto, ordines perturbant. Tbi L. Cotta pugnans interficitur 
cum maxima parte militum ; reliqui se in castra recipiunt, 
unde erant egressi : ex quibus L. Petrosidius aquilifer, quum 
magna multitudine hostium premeretur, aquilam intra val- 
lum projecit, ipse pro castris fortissime pugnans occiditur. 
Illi aegre ad noctem oppugnationem sustinent : noctu ad 
unum omnes, desparata salute, se ipsi interficiunt. Pauci, 
ex proelio elapsi, incertis itineribus per silvas ad T. Labie- 
num legatum in hiberna perveniunt, atque eum de rebus ges- 
tis certiorem faciunt. 

XXXVIII. Hac victoria sublatus Ambiorix, statim cum 
equitatu in Aduatucos, qui erant ejus regno nnitimi, pro- 
flciscitur ; neque noctem neque diem intermittit, peditatum- 
que se subsequi jubet. Pe demonstrata, Aduatucisque con- 
citatis, postero die in Nervios pervenit, liortaturque, 6 ne sui 
in perpetuum liberandi atque ulciscendi Pomanos pro iis, 
quas acceperint, injuriis occasionem dimittant : interfectos 
esse legatos duo, magnamque partem exercitus interisse ' cle- 
monstrat ; c nihil esse negotii, subito oppressam legionem, 
quae cum Cicerone hiemet, interfici ; se ad earn rem 5 profite- 
tur £ adjutorem.' Facile hac oratione Nerviis persuadet. 

XXXIX. Itaque, confestim dimissis nunciis ad Centrones, 
Gradios, Levacos, Pleumoxios, Geidunos, qui omnes sub 
eorum imperio sunt, quani maximas manus possunt, cogunt ; 
et de improviso ad Ciceronis hiberna ad volant, nondum ad 
eum fama de Titurii morte perlata. Huic quoque accidit, 
quod fuit necesse, ut nonnulli milites, qui lignationis muni- 
tionisque causa in silvas discessissent, repentino equitum 
adventu interciperentur. His circumventis, magna manu 
Eburones, Nervii, Aduatuci atque horum omnium socii et 
clientes legionem oppugnare incipiunt : nostri celeriter 



96 



DE BELLO GALLICO. 



ad arma concurrunt, vallum conscendunt. Aegre is dies 
sustentatur, quod omnem spem hostes in celeritate pone- 
bant, atque, hanc adepti victoriam, in perpetuum se fore 
vietores conndebant. 

XL. Mittuntur ad Caesarem confestim ab Cicerone lite- 
rae, magnis propositis praemiis, si pertulissent. Obsessis 
omnibus viis, missi intercipiuntur. Noctu ex ea materia, 
quam munitionis causa comportaverant, turres admodum 
CXX excitantur incredibili celeritate : quae deesse operi 
videbantur, perficiuntur. Hostes postero die, multo majori- 
bus copiis coactis, castra oppugnant, fossam complent. Ab 
nostris eadem ratione, qua pridie, resistitur : hoc idem dein 
ceps reliquis fit diebus. Nulla pars nocturni temporis ad 
laborem intermittitur : non aegris, non vulneratis facultas 
quietis datur : quaecumque ad proximi diei oppugnationem 
opus sunt, hoctu comparantur : multae praeustae sudes, 
magnus muralium pilorum numerus instituitur ; turres com 
tabulantur, pinnae loricaeque ex cratibus attexuntur. Ipse 
Cicero quum tenuissima valetudine esset, ne nocturnum qui- 
dem sibi tempus ad quietem relinquebat, ut ultro militum 
concursu ac vocibus sibi parcere cogeretur. 

XLI. Tunc duces principesque Nervioruin, qui aliquem 
sermonis aditum causamque amicitiae cum Cicerone babe- 
bant, colloqui sese velle dicunt. Facta potestate, eadem, 
quae Ambiorix cum Titurio egerat, commemorant, c omnem. 
esse in armis Galliam, G ermanos Rhenum transisse, Caesaris 
reliquorumque hiberna oppugnari,' Addunt etiam de Sabini 
morte. Ambiorigem ostentant fidei faciundae causa : 6 Er- 
rare eos ' dicunt, 6 si quidquam ab his praesidii sperent, qui 
suis rebus diffidant ; sese tamen hoc esse in Ciceronem po- 
pulumque Eomanum animo, ut nihil nisi hiberna recusent, 
atque hanc inveterascere consuetudinem nolint : licere illis 
incolumibus per se ex hibernis discedere, et quascumque in 
partes velint sine metu proficisci.' Cicero ad haec unum 
modo respondit : c Non esse consuetudinem populi Homani 
ullam accipere ab hoste armato conditionem: si ab armis 



I.IRKK QUINTETS. 



97 



discedere velint, se adjutore utantur, legatosque ad Cae- 
sarem mittant : sperare pro ejus justitia, quae petierint, im- 
pefcraturos.' 

XLII. Ab hac spe repulsi Nervii, vallo pedum XI et 
fossa pedum XV hiberna cingunt. Haec et superiorum 
annorum consuetudine a nostris cognoverant, et, quosdam 
de exercitu nacti captivos, ab his docebantur : sed, nulla 
ferramentorum copia, quae sunt ad hunc usum idonea, gla- 
diis cespitem circumcidere, manibus sagulisque terram ex- 
haurire cogebantur. Qua quidem ex re hominum multitudo 
coguosei potuit : nam minus horis tribus millium decern in 
circuitu munitionem perfecerunt : reliquisque diebus turres 
ad altitudinem valli, falces testudinesque, quas iidem cap- 
tivi docuerant, parare ac facerare coeperunt. 

XLIXI. Septimo oppugnationis die, maximo coorto vento, 
ferventes fusili ex argilla glandes fundis et fervefacta jacula 
in casas, quae more Gallico stramentis erant tectae, jacere 
coeperunt. Hae celeriter ignem comprehenderunt, et venti 
magnitudine in omnem castrorum locum distulerunt. 
Hostes, maximo clamore insecuti, quasi parta jam atque 
explorata victoria, turres testudinesque agere et scalis val- 
lum ascendere coeperunt. At tanta militum virtus atque 
ea praesentia animi fuit, ut, quum undique flamma torreren- 
tur, maximaque telorum multitudine premerentur, suaque 
omnia impedimenta atque omnes fortunas conflagrare intel- 
ligerent, non modo demigrandi cansa de vallo decederet 
nemo, sed paene ne respiceret quidem quisquam ; ac turn 
omnes acerrime fortissimeque pugnarent. Hie dies nostris 
longe gravissimus fuit; sed tamen hunc habuit even turn, ut 
eo die maximus hostium numei*us vulneraretur atque inter- 
ficeretur, ut se sub ipso vallo constipaverant,* recessumque 
primis ultimi non dabant. Paulum quidem intermissa 
flamma, et quodam loco turri adacta et contingente vallum, 
tertiae cohortis centuriones ex eo, quo stabant, loco recesse- 
runt, suosque omnes removeru,nt ; nutu vocibusque hostes, 
si introire veilent, vocare coeperunt, quorum progredi ausus 
.5 



98 



DE BELLO GALLICO. 



est nemo. Tum ex omni parte lapidibus conjectis deturbati, 
fcurrisque succensa est. 

XLIV. Erant in ea legion e fortissimi viri centuriones, 
qui jam primis ordinibus appropinquarent, T. Pulfio et L. 
Varenus. Hi perpetuas inter se controversias habebant, 
quinam anteferretur, omnibusque annis de loco summis 
simultatibus contendebant. Ex iis Pulfio, quum acerrime 
ad munitiones pugnaretur, "quid dubitas," inquit, " Yarene? 
aut quern locum probandae virtutis tuae spectas? hie dies, 
hie dies de nostris control ersiis judicabit." Haec quum 
dixisset, procedit extra munitiones, quaeque pars nostrum 
confertissima visa est, in earn irrumpit. Ne Varenus qui- 
dem tum vallo sese continet, sed omnium veritus existima- 
tionem subsequitur. Mediocri spatio relicto, Pulfio pilum 
in hostes mittit, atque unum ex multitudine procurrentem 
transjicit, quo percusso et exanimato, hunc scutis protegunt 
hostes, in ilium tela universi conjiciunt, neque dant regre- 
diendi facultatem. Transfigitur scutum Pulfioni, et veru- 
tum in balteo defigitur. Avertit hie casus vaginam, et gla~ 
dium educere conanti dextram moratur manum : impeditum 
hostes circumsistunt. Succurrit inirnicus illi Yarenus, et 
laboranti subvenit. Ad hunc se confestim a Pulfione omnis 
multitudo convertit ; ilium veruto transfixum arbitrantur. 
Occursat ocius gladio, cominusque rem gerit Varenus, atque, 
uno interfecto, reliquos paulum propellit : dum capidius 
instat, in locum dejectus inferiorem concidit. Huic rursus 
circumvento fert subsidium Pulfio, atque ambo incolumes, 
compluribus interfectis, summa cum laude sese intra muni- 
tiones recipiunt. Sic fortuna in contentione et certamine 
utrumque versavit, ut alter alteri inirnicus auxilio salutique 
esset, neque dijudicari posset, uter utri virtute anteferendus 
videretur. 

XLV. Quanto erat in dies gravior atque asperior oppug- 
natio, (et maxime quod, magna parte militum confecta vul- 
neribus, res ad paucibatem defensorum pervenerat,) tanto 
crebriores literae nunciique ad Caesarem mittebantur : quo- 



LIBER QUINTTTS. 



99 



rum pars deprehensa in conspcctu nostrorum militum cum 
cruciatu necabatur. Erat unus intus Nervius, nomine Yer- 
tico, loco natus honesto, qui a prima obsidione ad Ciceronem 
perfugerat, suamque ei fidem praestiterat. Hie servo spe 
libertatis magnisque persuadet praemiis, ut literas ad Cae- 
sarem deferat. Has ille in jaculo illigatas elfert, et Gallus 
inter Gallos sine ulla suspicione versatus, ad Caesarem per- 
venit. Ab eo de periculis Ciceronis legionisque cognos- 
citur. 

XLYI. Caesar, acceptis Uteris hora circiter undeeima 
diei, statim nuncium in Bellovacos ad M. Crassum quaesto- 
rem mittit, cujus hiberna aberant ab eo millia passuum 
XXY. Jubet media nocte legionem proficisci, celeriterque 
ad se venire. Exiit cum nuncio Crassus. Alterum ad C. 
Fabium legatum mittit, ut in Atrebatium fines legionem ad- 
ducat, qua sibi iter faciendum sciebat. Scribit Labieno, si 
reipublicae commodo facere posset, cum legione ad fines 
Nerviorum veniat : reliquam partem exercitus, quod paulo 
aberat longius, non putat exspectandam ; equites circiter 
quadringentos ex proximis hibernis cogit. 

XLYII. Hora circiter tertia ab antecursoribus de Crassi 
adventu certior factus, eo die millia passuum XX progredi- 
tur. Crassum Samarobrivae praeficit, legionemque ei attri- 
buit, quod ibi impedimenta exercitus, obsides civitatum, 
literas publicas frumentumque omne, quod eo tolerandae 
hiemis causa devexerat, relinquebat. Fabius, ut imperatum 
erat, non ita multum moratus, in itinere cum legione occur- 
rit. Labienus, interitu Sabini et caede cohortium cognita, 
quum omnes ad eum Trevirorum copiae venissent, veritus, 
ne, si ex hibernis fugae similem profectionem fecisset, hos- 
tium impetum sustinere non posset, praesertim quos recenti 
victoria efFerri sciret, literas Caesari remittit, quanto cum 
periculo legionem ex hibernis educturus esset : rem gestam 
in Eburonibus perscribit : docet, omnes equitatus peditatus- 
que copias Trevirorum tria millia passuum longe ab suis cas- 
tris consedisse. 



100 



DE BELLO GALLICO. 



XLYIII. Caesar, consilio ejus probato, etsi opinione 
trium legionum dejeetus, ad duas redierat, tamen unum com- 
munis salutis auxilium in celeritate ponebat. Yenit magnis 
itineribus in Nerviorum fines. Ibi ex captivis cognoscit, 
quae apud Ciceronem gerantur, quantoque in periculo res 
sit. Turn cuidam ex equitibus Gallis magnis praemiis per- 
suadet, uti ad Ciceronem epistolam deferat. Hanc Graecis 
conscriptam Uteris mittit, ne, intercepta epistola, nostra ab 
hostibus consilia cognoscantur. Si adire non possit, monet, 
ut tragulam cum epistola ad amentum deligata intra muni- 
tiones castrorum abjiciat. In Uteris scribit, c se cum legioni- 
bus profectum celeriter affore : ' hortatur, c ut pristinam vir- 
tutem retineat.' Gallus, periculum veritus, ut erat praecep- 
tum, tragulam mittit. Haec casu ad turrim adhaesit, neque 
ab nostris biduo animadversa, tertio die a quodam milite 
conspicitur : dempta &d Ciceronem defertur. Ille perlectam 
in conventu militum recitat, maximaque omnes laetitia amcit. 
Turn fumi incendiorum procul videbantur, quae res omnem 
dubitationem adventus legionum expulit. 

XLIX. Galli, re cognita per exploratores, obsidionem re- 
linquunt, ad Caesarem omnibus copiis contendunt ; eae erant 
armatoruni eirciter millia LX. Cicero, data facilitate, Gal- 
ium ab eodem Yerticone, quern supra demonstravimus, re- 
petit, qui literas ad Caesarem referat : hunc admonet, iter 
caute diligenterque faciat : per scribit in Uteris 6 hostes ab 
se discessisse, omnemque ad eum multitudinem convertisse.' 
Quibus Uteris eirciter media nocte, Caesar, allatis, suos facit 
certiores, eosque ad dimicandum animo confirmat : postero 
die luce prima movet castra, et eirciter millia passuum 
quatuor progressus, trans vallem magnam et rivum multi- 
tudinem hostium conspicatur. Erat magni periculi res, cuni 
tantis copiis iniquo loco dimicare. Turn, quoniam liberatum 
obsidione Ciceronem sciebat, eoque omnino remittendum de 
celeritate existimabat, consedit, et quam, aequissimo potest 
loco, castra communit. Atque haec, etsi erant exigua per se, 
vix hominum millium septem, praesertim nullis cum impe- 



LIBER QUINTUS. 



101 



dimentis, tamen angustiis viarimi, quam maxinie potest, con- 
trahit, eo consilio, ut in summam contemptionem hostibus 
veniat. Interim, speculatoribus in omnes partes diniissis, ex- 
plorat, quo commodissinie itinere vallem transire possit. 

L. Eo die, parvulis equestribus proeiiis ad aquam factis, 
utrique sese suo loco continent ; Galli, quod ampliores 
copias, quae nondum convenerant, exspectabant ; Caesar, si 
forte timoris siniulatione hostes in suum locum elicere posset, 
ut citra vallem pro castris proelio contenderet ; si id efficere 
non posset, ut, exploratis itineribus, minore cum periculo 
vallem rivumque transiret. Prima luce hostium equitatus 
ad castra accedit, proeliumque cum nostris equitibus com- 
mittit. Caesar consulto equites cedere, seque in castra re- 
cipere jubet ; simul ex omnibus partibus castra altiore vallo 
muniri, portasque obstrui, atque in his administrandis rebus 
quam maxime concursari et cum simul atione timoris agi 
jubet. 

LI. Quibus omnibus rebus hostes invitati copias trans- 
ducunt, aciemque iniquo loco constituunt ; nostris vero etiam 
de vallo deductis, propius accedunt, et tela intra munitionem 
ex omnibus partibus conjiciunt ; praeconibusque circummis- 
sis, pronunciari jubent, c seu quis Gallus seu Komanus velit 
ante horam tertiam ad se transire, sine periculo licere ; post id 
tempus non fore potestatem : ' ac sic nostros contempserunt, 
ut, obstructis in speciem portis singulis ordinibus cespitum, 
quod ea non posse introrumpere videbantur, alii vallum 
manu scindere, alii fossas complere inciperent. Turn Caesar, 
omnibus portis eruptione facta, equitatuque emisso, celeriter 
hostes dat in fugam, sic, uti omnino pugnandi causa resisteret 
nemo ; magnumque ex eis numerum occidit, atque omnes 
armis exuit. 

LII. Longius prosequi veritus, quod silvae paludesque in- 
tercedebant, neque etiam parvulo detrimento illorum locum 
relinqui videbat, omnibus suis incolumibus copiis, eodem die 
ad Ciceronem pervenit. Institutas turres, testudines muni- 
tionesque hostium admiratur : producta legione, cognoscit 



102 



I)E BELLO GALLICO. 



non decimum : quemque esse relictum militem sine vulnere. 
Ex his omnibus judicat rebus, quanto cum periculo et 
quanta cum virtute sint res administratae : Ciceronem pro 
ejus merito legionemque collaudat : centuriones singillatim 
tribunosque militum appellat, quorum egregiam fuisse vir- 
tutem testimonio Ciceronis cognoverat. De casu Sabini et 
Cottae certius ex cap ti vis cognoscit. Postero die, concione 
habita, rem gestam proponit, milites consolatur et con fir- 
mat : quod detrimentum culpa et temeritate legati sit accep- 
tum, lioc aequiore animo ferendum docet, quod, beneficio 
deorum immortalium et virtute eorum expiato incommodo, 
neque hostibus diutina laetatio, neque ipsis longior dolor 
relinquatur. 

LIII. Interim ad Labienum per Remos incredibili celeri- 
tate de victoria Caesaris fama perfertur, ut, quum ab hiber- 
nis Ciceronis abesset millia passuum circiter LX, eoque post 
horam nonam diei Caesar pervenisset, ante mediam noctem 
ad portas castrorum clamor oriretur, quo clamore significatio 
victoriae gratulatioque ab Remis Labieno fieret. Hac fama 
ad Treviros perlata, Indutiomarus, qui postero die castra La- 
bieni oppugnare decreverat, noctu profugit, copiasque omnes 
in Treviros reducit. Caesar Fabium cum legione in sua remit- 
tit hiberna, ipse cum tribus legionibus circum Samarobrivam 
trinis hibernis hiemare constituit ; et, quod tanti motus Gal- 
liae exstiterant, totam hiemem ipse ad exercitum manere de- 
crevit. Nam illo incommodo de Sabini morte perlato, omnes 
fere Galliae civitates de bello consul tabant, nuncios legatio- 
nesque in omnes partes dimittebant, et, quid reliqui consilii 
caperent, atque unde initium belli fieret, explorabant, noc- 
turnaque in locis desertis concilia liabebant. Neque ullum 
fere totius hiemis tempus sine sollicitudine Caesaris interces- 
sit, quin aliquem de conciliis ac motu Gallorum nuncium 
acciperet. In bis ab L. Roscio legato, quern legioni tertiae 
decimae praefecerat, certior est factus, 'magnas Gallorum 
copias earn in civitatum, quae Armoricae appellantur, oppug- 
nandi sui causa convenisse : neque longius millia passuum 



LIBER QTTINTUS. 



103 



octo ab Liberals suis abfuisse ; sed nuncio allato de victoria 
Caesaris, discessisse, adeo, ut fugae similis discessus videre- 
tur. 5 

LIV. At Caesar, principibus cuj usque civitatis ad se evoca- 
tis, alios territando, quum se scire, quae fierent, denunciaret, 
alios cohortando, magnam partem G-alliae in officio tenuit. 
Tamen Senones, quae est civitas in primis firma et magnae 
inter G-allos auctoritatis, Cavarinum, quem Caesar apud eos 
regem constituerat, (cuj us frater Moritasgus, adventu in Gal- 
liam Caesaris, cuj usque majores regnum obtinuerant,) inter- 
ficere publico consilio conati, quum ille praesensisset ac pro- 
fugisset, usque ad fines insecuti, regno domoque expulerunt : 
et missis ad Caesarem satisfaciendi causa legatis, quum is 
omnem ad se senatum venire jussisset, dicto audientes non 
iuerunt. Tan turn apud homines barbaros valuit esse reper- 
tos aliquos principes belli inferendi, tantamque omnibus vo- 
luntatum commutationem attulit, ut, praeter Aeduos et Re- 
mos, quos praecipuo semper honore Caesar liabuit, alteros 
pro vetere ac perpetua erga populum Romanum fide, alteros 
pro recentibus Gallici belli ofiiciis, nulla fere civitas fuerit 
non suspecta nobis. Idque adeo haud scio mirandumne sit, 
quum compluribus aliis de causis, turn maxime, quod, qui 
virtute belli omnibus gentibus praeferebantur, tantum se ejus 
opinionis deperdidisse, ut a populo Romano imperia perfer- 
rent, gravissime dolebant. 

LY. Treviri vero atque Indutiomarus totius hiemis nul- 
lum tempus intermiserunt, quin trans Rnenum legatos mit- 
terent, civitates sollicitarent, pecunias pollicerentur, magna 
parte exercitus nostri interfecta, multo minorem superesse 
dicerent partem. Neque tamen ulli civitati Germanorum 
persuaderi potuit, ut Rhenum transiret, quum ' se bis ex- 
pertos ' dicerent, 6 Ariovisti bello et Tenchtherorum transitu, 
non esse amplius fortunam tentandam.' Hac spe lapsus 
Indutiomarus, nihilo minus copias cogere, exercere, a finiti- 
mis equos parare, exsules damnatosque tota Gallia magnis 
praemiis ad se allicere coepit. Ac tantam sibi jam iis rebus 



104 



UE BELLO GALLICO. 



in Gallia auctoritatem coinparaverat, ut undique ad eum le- 
gationes concurrerent, gratiam atque amicitiam publice priva,- 
tiraque peterent. 

LYI. Ubi intellexit ultro ad se veniri, altera ex parte 
Senones Carnutesque conscientia facinoris instigari, altera 
Nervios Aduatucosque bellum Romanis parare, neque sibi 
voluntariorum copias defore, si ex finibus suis progredi 
coepisset ; arinatum concilium indicit, (hoc more Grallorurn 
est initium belli,) quo lege communi omnes puberes armati 
convenire consuerunt ; qui ex iis novissimus venit, in con- 
spectu multitudinis omnibus cruciatibus affectus necatur. In 
eo concilio Cingetorigem, alterius principem factionis, gene- 
rum suum, (quern supra demonstravimus, Caesaris secutum 
fidem, ab eo non discessisse,) hostem judicat, bonaque ejus 
publicat. His rebus confectis, in concilio pronunciat, arces- 
situm se a Senonibus et Carnutibus aliisque compluribus 
Galliae civitatibus, hue iter facturum per fines Reniorum, 
eorumque agros populaturum, ac prius, quam id faciat, La- 
bieni castra oppugnaturum : quae fieri velit, praecipit. 

LYII. Labienus quum et loci natura et manu munitis- 
simis castris sese teneret, de suo ac legionis periculo nihil 
timebat ; ne quam occasionem rei bene gerendae dimitteret, 
cogitabat. Itaque a Cingetorige atque ejus propinquis ora- 
tione Indutiomari cognita, quam in concilio habuerat, nun- 
cios mittit ad finitimas civitates, equitesque undique evocat : 
iis certum diem conveniendi dicit. Interim prope quotidie 
cum omni equitatu Indutiomarus sub castris ejus vagabatur, 
alias ut situm castrorum cognosceret, alias colloquendi aut 
territandi causa : equites plerumque omnes tela intra val- 
lum conjiciebant. Labienus suos intra munitiones contine- 
bat, timorisque opinionem, quibuscumque poterat rebus, 
augebat. 

LYIII. Quum majore in dies contemptione Indutiomarus 
ad castra accederet, nocte una, intromissis equitibus omnium 
finitimarum civitatum, quos arcessendos curaverat, tanta 
diligentia omnes suos custodiis intra castra continuit, ut 



LIBER QUINTUS. 105 

nulla ratione ea res eminciari aut ad Treviros perferri posset. 
Interim ex consuetudine quotidiana Indutiomarus ad castra 
accedit, atque ibi magnam partem diei consumit ; equites tela 
conjiciunt, et magna cum contumelia verborum nostros ad 
pugnam evocant. Nullo ab nostris dato responso, ubi visum 
est, sub vesperum dispersi ac dissipati discedunt. Subito 
Labienus duabus porfcis omnem equitatum emittit ; praecipit 
atque interdicit, proterritis hostibus atque in fugam con- 
jectis, (quod fore, sicut accidit, videbat,) unum omnes 
petant Indutiomarum ; neu quis quem prius vulneret, quam 
ilium interfectum viderit, quod mora reliquorum spatium 
nactum ilium effugere nolebat : magna proponit iis, qui 
occiderint, praemia : submittit cohortes equitibus subsidio. 
Comprobat hominis consilium fortuna, et, quum unum 
omnes peterent, in ipso fluminis vado deprehensus Indu- 
tiomarus interficitur, caputque ejus refertur in castra : re- 
deuntes equites, quos possunt, consectantur atque occidunt. 
Hac re cognita, omnes Eburonum et Nerviorum, quae con- 
venerant, copiae discedunt ; pauloque habuit post id factum 
Caesar quietiorem Galliam. 
5* 



CAESAE'S COMMENT AKIES 



GALLIC WAR: 

■ 

Arranged to conform to the English Order, 
WITH EXPLANATORY NOTES. 



GENERAL DIRECTIONS 



FOR ARRANGING 

A Latin Sentence with a view to its being Trans- 
lated into English. 

1. The conjunctions and small connecting particles , where 
they occur, must be taken first. 

These connect the sentences, mark the transitions or ex- 
press some circumstance of time or place. The following 
are the most common of these particles : At, quum, dum, 
ita 3 itaque, ut, si, quod, quasi, ubi, tamen, interim, postquam 
quamobrem, and the like. 

2. The subject-nominative must next be found. 

This will be either distinctly expressed, or if not expressed 
it will be understood with the verb or contained within it. 
When not expressed, it will commonly be a pronoun in the 
nominative case, I, thou, he, she, it, we, you, they. 

3. Next in order come appositives, if there be any. An 
appositive (appositum) is a word in the same case with the 
subject-nominative, put alongside of it, to limit or define its 
meaning; as, Cicero orator, Cicero the orator. Aristoteles 
philosophus, Aristotle the philosopher. 

4. Nouns in the genitive case frequently occur with the 
subject-nominative, and also with appositives, to limit or 
modify their meaning. They are connected in translation 
with the nouns they modify, and generally by the use of the 
preposition of, the usual sign of the genitive ; as, Atticus ami- 
cus Ciceronis, Atticus the friend of Cicero. Divitiacus 
frater Dumnorigis, Divitiacus the brother of Dumnorix. 

5. Adjectives and participles often occur with the subject- 
nominative to modify its sense or to express some quality or 



110 



ARRANGEMENT AND ANALYSIS. 



attribute belonging to it. These also will be in the nomina- 
tive case, and must be taken and construed with the subject- 
nominative. 

6. The verb must be taken in the next place — the word 
that expresses the action of the whole sentence and tells 
what the subject is, does or suffers. This is usually found 
in the indicative or subjunctive mood and the third person, 
unless in colloquial discourse. 

7. Adverbs and adverbial phrases sometimes occur, and 
generally in conjunction with verbs or participles, and must 
be so taken to modify their meaning. If found in conjunction 
with adjectives or other adverbs, they must be construed ac- 
cordingly. 

8. The object of the verb must next be found — usually a 
noun in the accusative or dative case. This is the immedi- 
ate or remote object of the action of the verb, and is neces- 
sary to complete the affirmation that is made concerning the 
subject or nominative. It must be construed next after the 
verb. If both an accusative and a dative occur, the accusa- 
tive must be taken first and the dative next after. 

9. Genitives are found also with the object-norni as well as 
with the subject-nominative, and must be disposed of accord- 
ingly. See 'No. 4. 

10. Adjectives and participles frequently occur in con- 
junction with the object of the verb as well as with the 
subject. These will be in the accusative or dative also, and 
must be construed with the object-noun with which they 
agree. 

11. If nouns occur in the accusative with a preposition, or 
in the ablative with a preposition expressed or understood, 
these follow the direction of their prepositions in the place 
they occupy in the sentence. The preposition expressed or 
understood, cum, in, ab, ex, ad, &c, usually connects them 
with some antecedent word, antecedent in construction if not 
in literal order, which the sense makes obvious. 

12. Subordinate sentences and subjunctive clauses fre- 



ARRANGEMENT AND ANALYSIS. 



Ill 



quently occur in the midst of the principal sentence. These 
are usually preceded by the connecting particles, si, quod, ut, 
quin, qua and the like, and also very commonly by the rel- 
ative pronoun qui, quae, quod. These connecting particles 
serve to unite them to the main sentence and usually deter- 
mine where they come in. The clauses themselves, as sep- 
arate sentences, follow the general arrangement of sentences 
as here laid down. 

13. If a verb in the infinitive mood occurs in the sentence, 
it is usually immediately dependent on the finite verb and 
taken with it, or else it has what is called a subject-accusative 
before it, such as the pronouns, se, ilium, eum, nos, vos, illos, 
or some noun in the accusative case. If the infinitive mood 
has a subject-accusative before it, it is translated into English 
with the use of the conjunction that and the indicative or 
subjunctive mood ; e. g., Arbitrabantur se habere angustos 
fines. They judged that they had narrow limits. JJ hi intellexit 
eum tenere se in castris. When he perceived that he kept him- 
self in his camp. <T ubet pontem rescindi. He orders that the 
bridge be destroyed. 

X. B. The infinitive mood is sometimes dependent on 
other words than the finite verb, as, Avidi committer e pug- 
nam. Eager to engage in battle. 

14. The Ablative Absolute is a frequent and favorite 
construction in the Latin. It is called the ablative abso- 
lute because it is formed by a noun in the ablative case, 
usually in conjunction with a participle or adjective, and 
sometimes another noun in the same case, and constitutes an 
independent or absolute clause in the sentence. It is so 
independent of the rest of the sentence that it can be taken out 
of it without impairing the grammatical construction. It is 
usually thrown into the sentence to express some circumstance 
of time or place, or to introduce in passing some modifying 
or incidental thought. The following are examples : — 

Superioribus locis occupatis. 

The higher places being taken possession of. 



112 



ARRANGEMENT AND ANALYSIS. 



Quibus rebus cognitis. 
Which things being known. 
Sinistra manu impedita. 
The left hand being entangled. * 
Se invito. 

He being unwilling. . 

M. Messala et M. JPisone consulibus. 

M. Messala and M. Piso being consuls. 

A careful attention to this frequent construction, and an 
easy recognition of it where it occurs, will contribute much 
to the elucidation of Latin sentences, and essentially aid the 
beginner in the work of translation. 

These suggestions and directions are of course of the most 
general nature. Experience alone can give facility in the 
thousand details of a varied and oftentimes much inverted 
construction of sentences. 

To sum up the whole in fewer words : Every sentence, 
whether principal or subordinate, besides connecting par- 
ticles, consists of two parts, a subject and predicate, i. e., 
some person or thing spoken of and something said of that 
person or thing. 

In translating, after the connecting particle, if any, we 
take first the subject, the person or thing spoken of, which 
is always in the nominative case — the subject-nominative — 
with its modifiers. 

Its modifiers are : — 

1. Appositives. 

2. Limiting nouns in the genitive. 

3. Participles or adjectives in the nominative case. 

4/ Subordinate sentences introduced by qui, si, qua, 

quod, &c. 

5. Accusatives and ablatives with their prepositions. 

6. Ablatives absolute. 

These make up the whole subject called the logical subject. 
We take next the predicate, what is said of the subject, 
which is the finite verb with its modifiers. 



ARRANGEMENT AND ANALYSIS. 



113 



Its modifiers are : — 

1. Adverbs or adverbial phrases, if any. 

2. A noun in the accusative or dative, more rarely the 
genitive. 

3. Participles or adjectives in the same case with the ob- 
ject-noun. 

4. A limiting noun in the genitive. 

5. The infinitive mood. 

6. Any subordinate sentence. 

7. Ablatives absolute. 

When these two, the subject and predicate, with their 
modifiers, are properly put together, the sentence is complete 
and the meaning easily developed. 

Every sentence, of course, whether principal or subordi- 
nate, must have the two parts, a subject and a predicate / but 
the modifiers may be more or fewer, and differently arranged, 
according to the diversity of thought and the nature of the 
case itself. 

Analysis of Sentences in Accordance with the above 
Directions. 

At Q. Titurius et L. Cotta, legati, qui in Menapiorum 
fines legiones duxerant, omnibus eorum agris vastatis, fru- 
mentis succisis, aedificiis incensis, quod Menapii se omnes in 
densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem receperunt. 

The principal sentence here is, At Q. Titurius et L. 
Cotta receperunt se ad Caesarem. 

There are two subordinate sentences, Qui in Menapiorum 
fines legiones duxerant, and quod Menapii se omnes in den- 
sissimas silvas abdiderant. 

There are also three ablatives absolute, agris vastatis, fru- 
mentis succisis, and aedificiis incensis. 

Arrange according to the general directions as follows : — 

1. At. Conjunction. 



114 



ARRANGEMENT AND ANALYSIS. 



2. Q. Titurius et L. Gotta. Subject-nominatives. 

3. Legati. An appositive of Q. Titurius et L. Cotta. 
[Jigr 3 Qui duxerant legiones in fines JSIenapiorum. A 

subordinate sentence arranged as subject-nominative, verb 
and object-noun, and connected by qui with the general sen- 
tence. See General Directions 12. 

4. No noun in the genitive. 

5. No adjective or participle to qualify the subject-nomi- 
native of the main sentence. 

I^gr* Omnibus eorum agris vastaiis, frumentis succisis, 
aedificiis incensis, ablatives absolute. See General Direc- 
tions 14. 

Quod omnes Menapii abdiderant se in densissimas silvas. 
A subordinate sentence arranged as subject-nominative, verb 
and object-pronoun, and connected by quod with the general 
sentence. See General Directions 12. 

6. Receperunt. The verb expressing the main action of 
the sentence. 

7. No adverb or adverbial phrase. 

8. Se. The immediate object of the verb. 

9. No genitive. 

10. No adjective or participle qualifying se, the object of 
the verb. 

11. Ad Caesar em. An accusative with a preposition, 
connected by ad to the antecedent word — antecedent in con- 
struction — receperunt. 

12. See above after 3 and 5. 

13. No infinitive mood. 

14. See above after 5. 

. Collecting now the separate parts of the whole sentence 
we have : — 

At Q. Titurius et L. Cotta legati, qui duxerant legiones 
in fines Jlfenapiorum, omnibus eorum agris vastatis, frumen- 
tis succisis, aedificiis incensis, quod omnes Menapii abdide- 
rant se in densissimas silvas, receperunt se ad Caesarem. 



ARRANGEMENT AND ANALYSIS. 



115 



But Q. Titurius and L. Cotta, lieutenants, who had led 
their legions into the territories of the Menapii, after de- 
vastating their fields, cutting their grain and burning their 
dwellings, inasmuch as the Menapians (themselves) had con- 
cealed themselves in the densest thickets (so that they could 
not be reached), returned to Caesar. 

At barbari, consilio Homanorum cognito, praemisso equi- 
tatu, reliquis copiis subsecuti, nostros navibus egredi prohibe- 
bant. 

1. At. A conjunction. 

2. Barbari. The subject-nominative. 

3. No appositive. 

4. JSTo noun in the genitive connected with the subject- 
nominative. 

iST* Consilio Homanorum cognito, equitatu praemisso. 
Ablatives absolute. See General Directions 14. 

5. Subsecuti. A participle agreeing in case with the 
subject-nominative and construed with it. 

lEUT 3 Reliquis copiis. An ablative with preposition cum 
understood, or the ablative of manner connected immediate- 
ly with the antecedent word — antecedent in construction. 
See Genera] Directions 11. 

6. JProhibebant. The verb expressing the action of the 
whole sentence. 

7. No adverb or adverbial phrase. 

8. JSfostros. The direct object of the verb in the accusative. 

9. No genitive with the object-noun. 

10. No participles or adjectives connected with the object 
of the verb. 

11. See Nos. 5 and 13. 

12. No subordinate sentences. 

13. Egredi. A verb in the infinitive mood without any 
subject-accusative, dependent on the finite verb proJiibebant, 
and followed by the ablative navibus, connected with it by 
the preposition e in egredi. 



116 



ARRANGEMENT AND ANALYSIS. 



14. See above after 4. 

Collecting these several words in the order of their num- 
ber, we have : — 

At barbari, consilio JZomanorum cognito, equitatu prae- 
misso, subsecuti reliquis copiis prohibebant nostros egredi 
navibus. 

But the barbarians, the p]an of the Romans being per- 
ceived, their cavalry (also) being sent before, following up 
closely with the rest of their forces, hindered our men from 
landing from their ships. 




THE LATIN TEXT OF CAESAR ARRANGED TO CONFORM TO THE 
ENGLISH ORDER, WITH BRIEF NOTES OF EXPLANATION. 

Textus Latinus in A.nglicum Ordinem Conversus. 
LIBER PRIMUS. 

I. Omnis Gallia est divisa in tres partes, unam quarum Bel- 
gae incolunt, aliara Aquitani, tertiam [ii incoluDt] qui ipso- 
l'um lingua appellantur Celtae, nostra Galli. Omnes hi 
differunt inter se lingua, institutis, legibus. F lumen Ga- 
rumna [dividit] Gallos ab Aquitanis, 1 Matrona et Sequana 
dividit [eos] a Belgis. Belgae sunt fortissimi omnium 
liorum, propterea quod absunt longissime a cultu atque 
liumanitate Provinciae, que mercatores minime saepe corn- 
meant ad eos atque important ea, quae pertinent ad effemi- 
nandos animos ; que sunt proximi Germanis, qui incolunt 
trans Rhenum, cum quibus continenter gerunt bellum : de 
qua causa Helvetii quoque 2 praecedunt virtute reliquos Gal- 
los, quod contendunt cum Germanis fere quotidianis proe- 

1 Matrona et Sequana. Virtually one river, and boundary, and 
hence the singular verb dividit. 

2 Praecedunt virtute. "Excel in valor," military virtue. 



118 



DE BELLO GALLICO. 



liis, 1 quum aut prohibent eos [Germanos] suis finibus aut 
ipsi gerunt bellum in eorum finibus. Una pars eorum, 
quam dictum est Gallos obtinere, capit initium a flumine 
Phoclano ; continetur tiumine Garumna, Oceano, finibus 
Belgarum ; attingit etiani flumen Phenum ab Sequanis et 
Helvetiis ; vergit ad septentriones. Belgae oriuntur ab 
extremis finibus Galliae ; pertinent ad inferiorem partem 
fluminis Pheni ; 2 spectant in septentriones et orientem 
solem. Aquitania pertinet a flumine Garumna ad Pyre- 
naeos montes et earn partem Oceani, quae est ad Hispaniam ; 
3 spectat inter occasum solis et septentriones. 

II. Orgetorix fuit longe nobilissimus et ditissimus apud 
Helvetios. Is, 4 Marco Messala et Marco Pisone consulibus, 
inductus cupiditate regni, fecit conjurationem nobilitatis ; 
et persuasit civitati ut exirent de suis finibus cum omnibus 
copiis : [dicens] esse perfacile, quum praestarent omnibus 
virtute, potiri imperio totius Galliae. 5 Persuasit id eis faci- 
lius hoc, quod Helvetii continentur undique natura loci ; 
ex una parte flumine Pheno, latissimo atque altissimo, qui 
dividit Helvetium agrum a Germanis : ex altera parte, altis- 
simo monte Jura, qui est inter Sequanos et Helvetios ; ter- 
tia [parte], lacu Lemanno et flumine Phodano, qui dividit 
nostram provinciam ab Helvetiis. 6 His rebus fiebat, ut et 
vagarentur minus late, et possent minus facile inferre bel- 
lum finitimis ; de qua causa homines cupidi bellandi afiicie- 



1 Quum aut, &c. ' ' When they (the Helvetians) either drive them 
(the Germans) from their own territories, or themselves wage war 
in their territories." 

2 Spectant, &c. u They look or face towards the north and the 
rising- sun," i.e., the north-east. 

3 Spectat, &c. "Faces between the setting of the sun and the 
north," i.e., faces north-west. 

4 M. Messala, &c. U M. Messala and M. Piso being consuls," or 
during their consulships. 

5 Persuasit id eis, &c. Literally, "He persuaded that to them." 
In our idiom, "He persuaded them to that." Hoc, ablative, "On 
this account. " 

6 His rebus, &c. " From these things it was occasioned; " or, "It 
came to pass." 



LIBER PRIMUS. 



119 



bantur niagno clolore. Arbitrabantur autein, 1 pro raultitu- 
dine hominum et pro gloria belli atque fortitudinis, se habere 
angustos fines, 2 qui patebant in longitudinem ducenta et 
quadraginta millia passuum, in latitudinem centum et octo- 
ginta. 

III. Aclducti bis rebus et permoti auctoritate Orgetorigis 
constituerunt coriiparare ea, quae pertinerent ad proficiscen- 
dum; 3 coemere quam maximum numerum, jumentorum et 
carrorum ; facere quam maximas sementes, ut copia frumenti 
suppeteret in itinere; confirmare pacem et amicitiam cum 
proximis civitatibus. Ad conficiendas eas res 4 duxerunt 
biennium esse satis sibi ; 5 confirmant lege profectionem in ter- 
tium annum. Orgetorix deligitur ad conficiendas eas res. Is 
suseepit sibi legationem ad civitates. In eo itinere persuadet 
Castico filio Cantamantaledis Sequano, cujus pater 6 obtinue- 
rat regnum in Sequanis multos annos et appellatus erat 
"amicus" a senatu Upmani populi, ut occuparet regnum in 
sua civitate quod pater habuerat ante, que persuadet Dum- 
norigi Aeduo item, fratri Divitiaci qui eo tempore obtine- 
bat principatum in civitate ac maxime acceptus erat plebi, 
ut conaretur idem, que dat ei suam filiani in matrimonium. 
Probat illis, esse perfacile factu, perficere conata propterea 
quod ipse obtenturus esset imperium suae civitatis ; non esse 
dubium quin Helvetii 7 possent plurimum totius Galliae : 
8 confirmat se conciliaturum [esse] illis regna suis copiis que 



1 Pro midtitudine, &c. " In proportion to the multitude of men, 
and considering their distinction in war and bravery." 
' 2 Qui, &c. " Since they extended," &c. 

3 Coemere quam maximum, &c. k ' To purchase as great a number 
as possible." The expression is elliptical. The full form would be, 
Coemere tarn maximum numerum, &c, quam possent. 

4 Duxerunt. " They deemed," or k ' considered." 

5 Confirmant lege, &c. "They establish or fix by law their de- 
parture." 

6 Obtinuerat, &c. k 'Had possessed." 

7 Possent 'plurimum. " Could do the most ; " were the most pow- 
erful people of all Gaul. 

8 Confirmat, &c. u He assured them that he would obtain for 
them their several kingdoms or dominions " by his resources, &c. 



120 



DE BELLO GALLIGO. 



suo exercitu. Adducti hac oratione dant inter se fidem et 
jusjurandum, et, regno occupato, sperant, per tres potentissi- 
mos ac firniissimos populos, sese posse potiri totius Galliae. 

IY. Ut ea res enunciata est Helvetiis per indicium, coege- 
runt Orgetorigem, 1 suis moribus, dicere causam ex vinculis : 
2 Oportebat poenam sequi damnatum, ut cremaretur igni. Die 
dictionis causae constituta, Orgetorix coegit undique ad ju- % 
dicium omnem suam familiam ad decern miilia hominuin ; et 
conduxit eodem omnes suos clientes que obaeratos, quorum 
babebat magnum numerum : 3 per eos eripuit se, ne diceret 
causam. Quum civitas, incitata ob earn rem, conaretur ex- 
sequi suum jus armis, que magistratus cogerent multitudinem 
liominum ex agris, Orgetorix mortuus est ; neque abest sus- 
picio, ut Helvetii arbitrantur, quin ipse consciverit sibi 
mortem. 

Y. Post ejus mortem, Helvetii nihilo minus conantur fa- 
cere id quod constituerant, [scilicet] ut exeant e suis finibus. 
Ubi jam arbitrati sunt se paratos esse ad earn rem, incen- 
dunt omnia sua oppida ad duodecim numero, vicos ad qua- 
dringentos, reliqua privata aedificia; comburunt omne fru- 
mentum praeter quod portaturi erant secum ; ut, spe redi- 
tionis domum sublata, essent paratiores ad subeunda omnia 
pericula : jubent quemque efferre domo sibi molita cibaria 
trium mensium. Persuadent Pauracis et Tulingis et Lato- 
brigis, fiiiitimis, uti, 4 usi eodem consilip (suis oppidis que 
vicis exustis) proficiscantur una cum iis : que 5 Boios, qui in- 
coluerant trans Plienum et transierant in Noricum agrum 
que oppugnarant JSToreiam, receptos ad se adsciscunt sibi 
socios ! 

1 Suis moribus, &c. il In accordance with their usages, to plead 
his cause (literally) from out of chains ;" we say u in chains." 

2 Oportebat, &c. "It was incumbent, or necessary that punish- 
ment should follow the condemned," i. e., the penalty was. 

3 Per eos, &c. ' ' Through these he rescued himself from pleading 
his cause." Literally, " That he might not plead his cause," 

4 Usi eodem, &c. u Making use of (or adopting) the same plan. 

5 Que Boios, &c. Literally, " And the Boh, who had dwelt across 
the Rhine, &c. , received to themselves, they united to themselves, 



LIBER PRIMUS. 



121 



VI. Erant onmino duo itinera, quibus itineribus possent 
exire doino : ununi per Sequanos, angustum et difficile, inter 
montem Juram et flumen Rhodanuin, qua vix singuli carri 
ducerentur ; altissinius mons autem impendebat, ut perpauci' 
possent facile prohibere [iter] : alterum per nostrani provin- 
cial, multo facilius atque expeditius, propter ea quod inter 
fines Helvetiorum et Allobrogum, qui nuper pacati erant, 
Rhodanus fluit, que is nonnullis locis transitur vado. Ex- 
tremum oppidum Allobrogum que proximum finibus Helve- 
tiorum est Geneva. Ex eo oppido pons pertinet ad Helve- 
tios. Existimabant sese vel persuasuros Allobrogibus, 1 quod 
nondum viderentur (esse) bono animo in Romanum popu- 
lum ; vel coacturos vi ut paterentur eos ire per suos lines. 
Omnibus rebus comparatis ad profectionem, dicunt diem, 
qua die omnes conveniant ad ripam Hhodani ; 2 is dies erat 
ante quintum diem Kalendas Aprilis, L. Pisone, A. Sabinio 
consulibus. 

VII. Quum id nunciatum esset Caesari, eos conari facere 
iter per nostram provinciam, maturat proficisci ab urbe ; et 
[tarn] maximis itineribus quam potest contendit in ulterio- 
rem Galliam et pervenit ad Genevam : imperat toti provin- 
ciae [tarn] maximum numerum militum [quam potest] 
(erat omnino in ulteriore Gallia 3 una legio) : jubet pontem, 



as associates," i.e., they received and. united to themselves, as 
associates, the Boii, who, &c. 

1 Quod nondum, &c. " Because they did not yet seem to be of 
a friendly mind towards the Roman people." 

2 Is dies erat ante quintum diem Kalendas, &c. ' ' A customary 
and idiomatic expression relative to time." The more orderly form 
would seem to be, Is dies erat quintus dies ante Kalendas. The 
Roman month had three divisions called Kalends, Nones and Ides. 
The Kalends occurred on the first day of the month, the Nones on 
the fifth or seventh, and the Ides on the thirteenth or fifteenth. 
The method of reckoning time was to refer it to the next succeed- 
ing- division of the month. If the given day occurred between the 
Kalends and Nones, it was said to be so many days before the Nones 
(ante Nonas) ; if between the Nones and Ides, so many days before 
the Ides (ante Idus) ; if after the Ides, so many days before the 
Kalends of the next month (ante Kalendas). 

3 Una legio. The basis of the Roman army was the centuria or 

6 



122 



DE BELLO GALLICO. 



qui erat ad Genevam, rescindi. Ubi Helvetii facti sunt cer- 
tiores de ejus adventu mittunt legatos ad eum, nobilissimos 
[viros] civitatis, cujus legationis Nameius et Yerudoctius 
obtinebant principem locum, qui dicerent, esse sibi in amnio 
facere iter per provinciani sine ullo maleficio, propterea 
quod haberent nullum aliud iter : [se] rogare, ut liceat sibi 
facere id ejus voluntate. Caesar, quod tenebat memoria L. 
Cassium consulem [esse] occisum que ejus exercitum pul- 
sum ab Helvetiis et missum sub jugum, non putabat [esse] 
concedendum : neque existimabat homines inimico animo 
1 facilitate data faciundi itineris per provinciam temperatu- 
ros [esse] ab injuria et maleficio. Tamen ut spatium posset 
intercedere, dum milites, quos imperaverat, convenirent, re- 
spondit legatis se sumpturum diem ad deliberandum ; si 
vellent quid, reverterentur 2 ante diem Idus Aprilis. 

YIII. Interea ea legione, quam habebat secum que niiliti- 
bus qui convenerant ex provincia, a lacu Lemanno, qui influit 
in flumen Rhodanum ad montem Juram, qui dividit fines Se- 
quanorum ab Helvetiis, perducit murum decern novem niil- 
lia passuum (in longitudinem) sedecim pedum in altitudinem, 
que fossam. Eo opere perfecto, disponit praesidia, commu- 
nit castella, quo facilius possit prohibere [Helvetios] si 
conarentur transire, 3 se invito. Ubi ea dies, quam consti- 
tuent cum legatis, venit, et legati reverterunt ad eum, ne- 
gat se, more et exemplo Romani Populi, posse dare iter ulli 
per provinciam; et ostendit prohibiturum [esse], si conen- 
tur facere vim. 4 Helvetii dejecti ea spe, [alii] navibus 

century, one hundred men, as the name imports. Two centuries 
made one maniple = 200 men; three maniples made one cohort = 
600 men ; ten cohorts made one legion =6, 000 men ; two legions, 
with cavalry, velites and auxiliaries, made one consular army= 
20,000 men. The above was the theory of the Roman army. The 
actual number varied. 

1 Facultate data. "An opportunity having been given." 

2 Ante diem Idus, &c. , for Die ante Idus. 

3 Se invito. u He being unwilling,'" i.e., against his consent. 

4 Helvetii dejecti ea spe, &c. "The Helvetii, frustrated in this 
hope, [some] by boats joined together and numerous rafts con- 
structed, others by the fords of the Rhine, where there was the least 



LIBEK PRIMUS. 



123 



junctis que compluribus rations factis, alii vadis Phodani 
qua erat minima altitude fluminis, conati nonnunquam inter- 
diu, saepius noctu, si possent perrumpere, repulsi munitione 
operis et concursu et telis militum destiterunt hoc conatu. 

IX. Una via [scilicet] per Sequanos relinquebatur, qua 
non poterant ire propter angustias, Sequanis invitis. Quum 
non possent persuadere his sua sponte, mittunt legatos ad 
Dumnorigem Aeduum ut, 1 eo deprecatore, impetrarent a 
Sequanis. Dumnorix gratia et largitione poterat plurimum 
apud Sequanos et erat amicus Helvetiis, quod ex ea civitate 
duxerat in matrimoDium filiam Orgetorigis, et ad ductus 
cupiditate regni 2 studebat no vis rebus, et volebat habere 
(tarn) plurimas civitates quam (posset) obstrictas sibi suo 
beneficio. Itaque suscipit rem et impetrat a Sequanis ut 
patiantur Helvetios ire per suos fines 3 que perficit uti dent 
obsides inter sese : Sequani, ne prohibeant Helvetios itinere ; 
Helvetii ut transeant sine maleficio et injuria. 

X. Penunciatur Caesari esse Helve tiis in animo facer e iter 
per agrum Sequanorum et in fines Aeduorum Santonum, qui 
non absunt longe a finibus Tolosatium, quae civitas est in 
Provincia. Si id fieret, intelligebat futurum (esse) cum mag- 
no periculo provinciae, ut haberet bellicosos homines, in- 
imicos Pomani Populi, finitimos patentibus que maxime fru- 
mentariis locis. Ob eas causas praefecit ei munitioni quam 
fecerat, T. Labienum legatum : ipse contendit in Italiam 
magnis itineribus que ibi conscribit duas legiones, et educit 

depth of the river, after attempting sometimes by day, oftener by 
night, to break through (literally, if they might be able to break 
through), repulsed by the strength of the work, and the concourse 
and weapons of the soldiery, desisted (finally) from this undertak- 
ing." 

1 Eo deprecatore, impetrarent, &c. "That through, his intercession 
they might obtain the privilege." Literally, 44 He being interces- 
sor." 

2 Studebat novis rebus. " He was anxious for a revolution." 
Literally, 44 Eornew things." 

3 Que perficit uti dent. " And he procures them to give hostages 
between themselves." Literally, "He accomplishes that they 
give," &c. 



124 



DE BELLO GALLICO. 



ex hibernis fees, quae hiemabant circum Aquileiam, 1 et qua 
[parte] erat proximum iter in ulteriorem Galliam per 
Alpes, cum his quinque legionibus contendit ire. Ibi Cen- 
trones et Graioceli et Caturiges, superioribus locis occupatis, 
conantur prohibere exercitum itinere. His pulsis compluri- 
bus proeliis, ab Ocelo, quod est extremum (oppidum) cite- 
rioris provinciae pervenit septimo die in fines Yocontiorum 
ulterioris provinciae ; inde ducit exercitum in fines Allobro- 
gum, ab Allobrogibus in Segusianos. Hi sunt primi extra 
provinciam trans Rhodanum. 

XI. Helvetii jam transduxerant suas copias per angustias 
et fines Sequanorum, et pervenerant in fines Aeduorum que 
populabant eorum agros. Aedui, qnum non possent defen- 
dere se que sua (bona) ab iis, mittunt legatos ad Caesarem ro- 
gatum auxilium [qui dicerent] se ita meritos omni tempore 
de Romano populo, ut agri non debuerint vastari, eorum 
liberi abduci in servitutem, oppida expugnari poene in con- 
spectu nostri exercitus. Eodem tempore Ambarri, neces- 
sarii et consanguinei Aeduorum faciunt Caesarem certiorem 
sese, agris depopulatis, non facile prohibere vim hostium ab 
oppidis : item Allobroges, qui habebant vicos que posses- 
sionem trans Rhodanum, recipiunt se fuga ad Caesarem et de- 
mons trail t 2 esse nihil reliqui sibi praeter solum agri. Qui- 
bus rebus adductus Caesar statuit 3 non expectandum (esse) 
sibi, dum ? omnibus fortunis sociorum consumptis, Helvetii 
pervenirent in Santonos. 

XII. Est fiumen Arar, quod influit in Rhodanum per fines 
Aeduorum et Sequanorum incredibili lenitate, ita ut non pos- 
sit judicari oculis in utram partem fluat. Id (fiumen) Hel- 

1 Et qua [parte] erat proximum, &c. u And where there was the 
nearest route into farther Gaul over the Alps. " Literally, ' ' And 
in what place or region." 

2 Esse nihil reliqui sibi, &c. " That there was nothing remaining 
to them except the soil of their country." 

3 Non expectandum [esse] sibi. " That he must not wait." Lit- 
erally, ' ' That it was not to be waited by him " — an impossible ex- 
pression in English, wait being here intransitive, and yet frequent 
and legitimate in Latin. 



LIBER PRIMUS. 



125 



vetii transibant ratibus ac lintribus junctis. Ubi Caesar fac- 
tus est certior per exploratores Helvetios jam transduxisse id 
flumen tres partes copiarum, vero quartam partem esse reli- 
quam citra fluuien Ararim, profectus e castris de tertia 
vigilia cum tribus legionibus, pervenit ad earn partem, quae 
nondum transierat flumen. Aggressus eos impeditos et inopi- 
nantes concidit magnam partem eorum ; reliqui mardarunt 
sese fugae atque abdiderunt in proximas silvas. Is pagus 
appellabatur Tigurinus ; nam omnis Helvetia civitas est 
divisa in quatuor pagos. Hie unus pagus, cum exisset domo, 
memoria nostrorum patrum, interfecerat consulem Lucium 
Cassium et miserat ejus exercitum sub jugum. Ita sive casu 
sive consilio immortalium Deorum, 1 quae pars Helvetiae 
civitatis intulerat insignem calamitatem Romano populo, ea 
(pars) princeps persolvit paenas. In qua re Caesar ultus 
est non solum publicas sed etiam privatas injurias, quod 
Tigurini interfecerant avum ejus soceri Lucii Pisonis, Lu- 
cium Pisonem legatum, eodem praelio quo (interfecerant) 
Cassium. 

XIII. Hoc praelio facto, ut posset consequi reliquas copias 
Helvetiorum curat pontem faciendum in Arare atque ita 
transducit exercitum. Helvetii, commoti ejus repentino 
adventu, quum intelligerent ilium fecisse uno die id quod 
ipsi confecerant aegerrime viginti diebus (scilicet) ut tran- 
sirent flumen, mittunt legatos ad eum : cujus legationis Di- 
vico fuit princeps, qui fuerat dux Helvetiorum Cassiano 
bello. 2 Is ita agit cum Caesare : si Poraanus populus faceret 
pacem cum Helvetiis, Helvetios ituros (esse) in earn partem 
atque futuros [esse] ibi, ubi Caesar constituisset atque volu- 
isset eos esse : sin perseveraret persequi bello, 3 reminiscere 



1 Quae pars Helvetiae, &c. Literally, " What part of the Helvetian 
State had inflicted a signal calamity upon the Roman people, that 
part first paid the penalty, suffered punishment." 

2 Is ita agit eum Caesare. " He thus treats with Caesar." 

3 Reminiseeretur et veteris ineommodi, &c. " He should remember 
both the former defeat of the Roman people, &c." Ineommodi is 
a softened or euphemistic word to express a severe calamity. 



126 



DE BELLO GALLICO. 



et veteris incommodi Romani populi et pristinae virtutis 
Helvetiorum. 1 Quod improviso adortus esset unum pagum, 
quam ii, qui transissent flumen, non possent ferre auxilium 
suis, ne ob earn rem aut tribueret magnopere suae virtuti aut 
despiceret ipsos : se ita didicisse a suis patribus que majori- 
bus, ut niterentur magis virtute quam dolo aut insidiis. 
2 Quare ne committeret ut is locus, ubi constitissent caperet 
nomen ex calamitate Romani populi et internecione exer- 
citus, aut proderet memoriam (harum rerum). 

XI Y. His Caesar ita respondit : 3 Eo minus dubitationis da- 
ri sibi, quod teneret memoria eas res quas Helvetii legati com- 
memorassent ; 4 atque ferre gravius eo, quo minus accidissent 
merito Romani populi ; qui si conscius fuisset sibi alicujus 
injuriae, non fuisse difficile cavere ; sed eo cleceptum, quod 
neque intelligeret commissum a se, quare timeret ; neque 
putaret timendum sine causa. Quod si vellet oblivisci ve- 
teris contumeliae ; num etiam posse cleponere memoriam re- 
centium injuriarum, quod tentasseiit iter per provinciam 
per vim, eo invito, quod vexassent Aeduos, quod Ambarros, 
quod Allobrogas ? 5 Quod gloriarentur sua victoria tarn in- 

1 Quod improviso, &c. ' ' Because lie had unexpectedly (.and 
successfully) attacked one Canton," &c. " He should not on 
account of that transaction in too high a degree either ascribe (any- 
thing) to his own valor," &c. 

2 Quare ne committeret, &g. " Wherefore that he should not so act 
that the place where they stood should take its name from the 
calamity of the Roman people and the slaughter of their army, or 
transmit the remembrance (of these events)." 

3 Eo minus dubitationis, &c. ' ' He had less hesitation on this ac- 
count." Literally, " On this account less of hesitation was given 
to him." 

4 Atque ferre gravius, &c. " And that he was more deeply indig- 
nant (at these occurrences) on this account, because they had not 
happened in accordance with the (real) merit of the Roman peo- 
ple." Literally, "He bore them the more grievously the less 
they had happened by or with the merit," &c. Qui si conscius, 
&c. " If they had been conscious to themselves of any injurious 
conduct (on their part), it would not have been difficult to be on 
their guard, but they were deceived, for the reason that' they did 
not perceive that they had done anything that should be a cause of 
apprehension." 

r ° Quod gloriarentur, &c. 14 That they gloried so insolently in 



LIBER PRIMUS. 



127 



scienter que quod aclmirarentur se tamdiu tulisse injurias 
impune pertinere eodem : enim iuimortales Deos consuesse, 
quo homines doleant gravius ex commutatione rerum, quos 
velint ulcisci pro eorum scelere, his concedere interdum se- 
eundiores res et diuturniorem impunitatem. i Quum ea sint 
ita, tamen si obsides dentur sibi ab iis, uti intelligat fac- 
turos ea, quae polliceantur et si satisfaciant Aeduos de in- 
iuriis, quas intulerint ipsis que eorum sociis, item si (satis- 
faciant) Allobrogibus, sese facturum esse pacem cum iis. 
Divico respondit : Helvetios esse ita institutos a suis ma,- 
joribus, uti consuerint accipere obsides non dare : Romanum 
populum esse testem ejus rei. Hoc responso dato, discessit. 

XV. Postero die movent castra ex eo loco : Caesar facit 
idem ; que praemittit omnem equitatum ad numerum quatuor 
millium, quern habebat coactum ex omni provincia et Aeduis 
atque eorum sociis, 1 qui videant, in quas partes hostes faciant 
iter. Qui, insecuti 2 novissimum agmen cupidius, commit- 
tunt proelium cum equitatu Helvetiorum alieno loco : et 
pauci de nostris cadunt. Quo praelio Helvetii sublati, quod 
quingentis equitibus propulerant tantam multitudinem equi- 
tum, caeperunt subsistere audacius et nonunquam novissimo 
agmine lacessere nostros praelio. Caesar continebat suos a 
praelio 3 ac habebat satis in praesenti prohibere hostem ra- 
pinis, pabulationibus que populationibus. Ita circiter quin- 
decim dies fecerunt iter, uti inter novissimum agmen hosti- 
um et nostrum primum interresset [spatium] non amplius 
quinis aut senis millibus passuum. 

their victory, and wondered that they had so long inflicted injuries 
with impunity, all tended to the same point ; for that the im- 
mortal Gods were accustomed, in order that men may suffer more 
deeply from a change of fortune, whomsoever they may wish to 
punish for their wickedness, to grant to these sometimes more pros- 
perous affairs and a more protracted impunity (than their crimes 
deserved)." 

1 Qui videant, &c. " To see. 1 ' Literally, " Who should see." 

2 Novissimum agmen. i ' The rear. " The nearest or most recent 
part in a passing army. 

3 Ac habebat satis in praesenti. " Held or esteemed it enough for 
the present." 



128 



DE BELLO GALLICO . 



XYI. Interim quotidie Caesar 1 flagitare Aeduos frumen- 
tum, quod publice polliciti essent : nam propter frigora, quod 
Gallia posita est sub septemtrionibus, ut ante dictum est, non 
modo frumenta non erant matura in agris, sed ne quidem satis 
magna copia pabuli suppetebat : 2 eo frumento autem, quod 
subvexerat navibus numine Arari, minus poterat uti, prop- 
terea quod Helvetii, a quibus nolebat discedere, averterant 
iter ab Arari. Aedui ducere diem ex die : dicere conferri, 
comportari, adesse. Ubi intellexit se duci diutius et diem 
instare, quo die oporteret metiri frumentum militibus : eo- 
rum principibus convocatis, quorum habebat magnam copi- 
am in castris, in his Divitiaco et Lisco, qui praerat summo 
magistratu (quern Aedui appellant Yergobretum, qui crea- 
tur annuus et habet potestatem vitae que necis in suos) 
graviter accusat eos, quod quum [frumentum] neque posset 
emi neque sumi ex agris, tarn necessario tempore, hostibus 
tarn propinquis, non sublevetur ab iis : praesertim quum 
susceperit bellum, adductus ex magna parte eorum precibus, 
etiam multo gravius queritur, quod sit destitutus. 

XVII. Turn demum Liscus, adductus oratione Caesaris, 
proponit quod ante tacuerat : (dicens) esse nonnullos, quorum 
auctoritas plurimum valeat apud plebem : qui possint plus, 
privati, quam magistratus ipsi. Hos seditiosa atque improba 
oratione 3 deterrere, ne conf erant frumentum quod debeant 
praestare. [Dicere] si jam non possint obtinere principa- 
tum Galliae, esse satius perferre imperia Gallorum quam 
Rom anorum, neque debere dubitare quin, si Romani supera- 
verint Helvetios, erepturi sint libertatem Aeduis una cum 
reliqua Gallia. Ab iisdem nostra consilia quexpae geran- t 



1 Flagitare. Historical infinitive. " He urgently demanded." 
This infinitive takes a subject-nominative like the indicative mood. 
Ducere and dicere below in this section are also historical infinitives. 

2 Eo frumento, &c. " That corn, moreover, which he had carried 
up in boats on the river Arar, he was unable to use (literally, u he 
was less able ") because the Helvetians, from whom he was unwil- 
ling to part, had turned away his march from the Arar." 

3 Deterrere, ne conf erant, &c. ' ' Deterred them from bringing the 
corn which they ought to furnish. " 



LIBER PRIMUS. 



129 



tur in eastris emmciari hostibus : hos non posse coerceri a 
se. 1 Quinetiam quod enunciarit rem Caesari necessario 
coactus, sese intelligere cum quanto periculo fecerit id et 
ob earn causam tacuisse quamdiu potuerit. 

XYIII. Caesar sentiebat hac oratione Lisci Dumnorigem, 
fratrem Divitiaci, designari : sed, quod nolebat eas res jactari 
pluribis praesentibus, celeriter dimittit concilium, retinet Lis- 
cum : quaerit ex solo ea, quae dixerat in conventu. Dicit 
liberius atque audacius. Quaerit eadem secreto ab aliis ; 
reperit esse vera. Ipsum Dumnorigem [hominem] summa 
audacia, magna gratia apud plebem propter liberaritatem, 
esse cupidiim novarum rerum : 2 complures annos habere re- 
dempta parvo pretio portoria que omnia reliqua vectigalia 
Aeduorum, propterea quod, illo licente, nemo audeat liceri 
contra. His rebus et auxisse suam rem familiarem et com- 
parasse magnas facultates ad largiendum : semper alere suo 
sumptu et habere circum se magnum numerum equitatus : 
neque solum domi largiter posse, sed etiam apud finitimas 
civitates ; atque causa hujus potentiae collocasse matrem inBi- 
turigibus nobilissimo ac potentissimo [homini] illic : ipsum 
habere uxorem ex Helvetiis : collocasse sororem ex matre et 
suas propinquas nuptum in alias civitates : favere et cupere 
Helvetiis propter earn amnitatem : odisse etiam Caesarem et 
Romanos suo nomine, quod eorum adventu ejus potentia cli- 
minuta (esset) et frater Divitiacus restitutus sit in antiquum 
locum gratiae atque honoris. Si quid accidat Romanis 
venire in summam spem obtinendi regni per Helvetios ; 3 im- 
perio Romani populi desperare non modo de regno sed etiam 

1 Quinetiam quod enunciarit, &c. u Moreover that he disclosed 
the matter to Caesar, constrained by necessity to do so ; he was 
aware with how much dang-er he did it, and for this reason had re- 
frained from speaking" as long as he could." 

2 Complures annos, &c. 1 4 For very many years he had bought up 
or farmed the import duties and all the remaining revenues of the 
Aedui for a small price, because when he bid (he bidding) no one 
dared to bid against him." Licente is from the deponent verb lioeor. 

3 Imperio Bomani populi. u Under the rule of the Roman people," 
i. e., in case they should hold dominion. 

6* 



130 



DE BELLO GALLICO. 



de ea gratia, quam habeat. 1 Caesar etiam reperiebat in- 
quirenclo, quod equestre proelium factum esset adversum 
paucis diebus ante, initium ejus fugae factum (esse) a Dum- 
norige atque ejus equitibus (nam Dumnorix praeerat equi- 
tatui, quern Aedui miserant Caesari auxilio), eorum fuga 
reliquum equitatum perterritum esse. 

XIX, Quibus rebus cognitis, quum ad has suspiciones cer- 
tissimae res accederent, quod (Dumnorix) transduxisset Hel- 
vetios per fines Sequanorum, quod curasset obsides dandos 
inter eos, quod fecisset omnia ea non modo suo injusso et 
(injussu) civitatis sed etiam ipsis inscientibus, quod accusa- 
retur a magistratu Aeduorum ; arbitraretar esse satis 
causae, quare aut ipse animadverteret in eum aut juberet 
civitatem animadvertere. Unum repugnabat omnibus his re- 
bus, quod cognoverat summum studium fratris Divitiaci in 
Romanum populum, 2 summam voluntatem in se, egregiam 
fidem, justitiam, temperantiam : nam verebatur ne offen- 
deret animum Divitiaci ejus supplicio. Itaque priusquam 
conaretur quicquam, jubet Divitiacum vocari ad se et, quo- 
tidianis interpretibus remotis, colloquitur cum eo per 
Caium Valerium Procillum, principem provinciae Galliae, 
suam familiarem, 3 cui habebat summam fidem omnium 
rerum : simul commonefacit quae dicta sint, ipso praesente, 
de Dumnorige in concilio Gallorum, et ostendit quae quisque 
separatim dixerit apud se de eo : petit atque hortatur ut 
sine offensione ejus animi vel ipse, causa cognita, statuat de 
eo vel jubeat civitatem statuere. 

XX. Divitiacus complexus Caesarem coepit obsecrare cum 

1 Caesar etiam reperiebat, &c. Literally, " Caesar also found out, 
by inquiry, that what equestrian battle had been fought adversely 
a few days before, the beginning of that rout had been made by 
Dumnorix," &c. u He found out with respect to the equestrian 
battle which had been fought, that the beginning of that disastrous 
flight was occasioned by Dumnorix." 

2 Summam voluntatem. ' ' His very great affection or good-will 
towards himself." 

3 Cui habebat, &c. ' ' In whom he had the greatest confidence in 
all things." Literally, u In respect of all things." 



LIBER PRIMUS. 



131 



multis lacriinis ne statueret [ali] quid gravius in fratrem : 
se scire ilia esse vera, nec quemquani capere plus doloris ex eo 
quam se, 1 propterea quod, quum ipse (posset) plurimum gratia 
domi atque in reliqua Gallia, ille posset minimum propter 
adolescentiam, [ille] crevisset per se ; quibus opibus ac ner- 
vis uteretur non solum ad minuendam [suam] gratiam sed 
paene ad suam perniciem : tamen sese commoveri et f rater- 
no amore et existimatione vulgi quod si [ali-] quid gravius 
accidisset ei a Caesare, quum ipse (Divitiacus) teneret eum 
locum amicitiae apud eum [Caesarem], neminem existima- 
turum non factum (esse) sua voluntate, ex qua re futurum 
(esse) uti animi totius Galliae averterentur a se. Quum pe- 
teret haec plurimis verbis a Caesare, fiens, Caesar prendit 
ejus dextram : consolatus rogat [ut] faciat fmern orandi : 
2 ostendit ejus gratiam apud se esse tanti, uti condonet ejus 
voluntati ac precibus et injuriam reipublicae et suam dolo- 
rem. Yocat Dumnorigem ad se ; adhibet fratrem ; osten- 
dit quae reprehendat in eo : proponit quae ipse intelligat, 
quae civitas queratur : monet, ut vitet omnes suspicioiies 
in reliquum tempus : dicit se condonare praeterita fratri 
Divitiaco. Ponit custodes Dumnorigi, ut possit scire quae 
agat, cum quibus loquatur. 

XXI. Eodem die factus (est) certior ab exploratoribus, 
hostes cousedisse sub monte octo miliia passuum ab ipsius cas- 



1 Propterea quod quum, &c. " Because, when he himself was very 
powerful in influence at liome and in the rest of Gaul, (and) he 
(Dumnorix) was little influential on account of his youth, the latter 
had increased (in power and resources) through himself, which 
power and resources he used not only for diminishing his influence, 
but almost for his destruction ; nevertheless, he himself was (still) 
actuated both by fraternal love and by the opinion of the public. 
But if anything too severe should be done to him (Dumnorix) by 
Caesar, inasmuch as he himself held the place he did of friendship 
towards him (Caesar), no one would suppose that it was not done 
with his acquiescence." 

2 Ostendit, &c. u Shows that his influence with himself was of 
such magnitude, that he pardoned to his affection and prayers (on 
account of his affection and prayers) the injury to the republic and 
his own (private) offence." 



132 



JJELLO GALLICO. 



tris : misit (exploratores) qui cognoscerent qualis esset natura 
mentis et qualis ascensus in circuitn. Penunciatum est esse 
facilem. De tertia vigilia j ubet Titum Labienum, ^egatum 
pro praetore, cum duabus legionibus et iis ducibus, qui cog- 
no verant iter, ascendere summum jugum montis ; 2 ostendit 
quid sit sui consilii. Ipse de quarta vigilia contendit ad eos 
eodem itinere quo hostes ierant que mittit ante se omnem 
equitatum. Publius Considius, qui habebatur peritissimus 
militaris rei, et fuerat in exercitu Lucii Sullae et postea 
in (exercitu) Marci Crassi, praemittitur cum exploratoribus. 

XXII. Prima luce, quum summus mons teneretur a Tito 
Labieno ipse abesset ab castris hostium non longius mille et 
quingentis passibus, neque, ut postea comperit ex cap ti vis, aut 
ipsuis adventus aut (adventus) Labieni cognitus esset ; Con- 
sidius, 3 equo admisso, accurrit ad eum ; dicit montem, quern 
voluerit occupari a Labieno, teneriab hostibus; se cognovisse 
id a Gallicis armis atque insignibus. Caesar subducit suas 
copias in proximum collem, instruit aciem. Labienus, ut erat 
praeceptum ei a Caesare, ne committeret proelium nisi ipsius 
copiae visae essent prope castra hostium, ut impetus fieret in 
hostes undique uno tempore, monte occupato, expectabat nos- 
tros que abstinebat proelio. Denique multo die (consumpto) 
Caesar cognovit per exploratores et montem teneri a suis et 
Helvetios movisse castra, et Considium, perterritum timore 
4 renunciasse pro viso sibi quod non vidisset. Eo die sequitur 
hostes (eo) intervallo, quo consuerat et ponit castra tria mil- 
lia passuum ab eorum castris. 

XXIII. Postridie ejus diei, quod omnino biduum supere- 
rat, quum oporteret metiri frumentum exercitui et quod ab- 
erat a Bibracte, longe maximo et copiosissimo oppido Aedu- 



1 Legatum pro praetor e. u Lieutenant with praetorian powers," a 
provincial office under proconsuls and praetors. 

2 Ostendit quid, &c. kt He discloses what his plan was." Literally, 
what there was of his plan. 

3 Equo admisso. " With horse let loose," i. e., at full speed. 

4 Renunciasse, &c. u Had reported as seen by him what he had 
not seen." 



LIBEK PRIMUS. 



133 



oruni, non amplius octodecim millibus passuum existimavit 
[esse] prospiciendum [sibi] frumentariae rei : avertit iter ab 
Helvetiis ac contendit ire Bibracte. Ea res nunciatur hosti- 
bus per fugitivos Lucii Aemilii decurionis Gallorum equitum. 
Helvetii, seu quod existimarent 1 Romanes perterritos timore 
discedere a se, magis eo quod pridie, locis superioribus occu- 
patis, non commovissent proelium ; sive eo quod confiderent 
[eos] posse intercludi frumentaria re, consilio commutato 
atque itinere converso, coeperunt insequi ac lacessere nostros 
a novissimo agmine. 

XXIV. Postquam animum advertit id, Caesar subducit 
suas copias in proximum collem que misit equitatum, 2 qui 
sustineret impetum hostiuni. Ipse interim instruxit in 
medio colle triplicem aciem quatuor veteran arum legionum 
3 ita uti collocaret supra se in sum mo jugo duas legiones quas 
proxime conscripserat in citeriore Gallia et omnia auxilia, ac 
jussit fcotum montem compleri honiinibus, et interea sarcinas 
conferri in unUm locum et eum muniri ab his qui constiterant 
in sriperiore acie. Helvetii, secuti cum omnibus suis carris, 
contulerunt impedimenta in unum locum ; ipsi confertissima 
acie, nostro equitatu rejecto, phalange facta, successerunt 
sub nostram primam aciem. 

XXY. Caesar, primum suo [equo remoto], deinde equis 
omnium remotis ex conspectu, ut, periculo omnium aequato, 
tolleret spem fugae, cohortatus suos (milites) commisit proe- 
lium. Milites, pilis missis e superiore loco, facile perfrege- 
runt phalangem hostium. Ea disjecta, fecerunt impetum in 
eos destrictis gladiis. 4 Erat magno impedimento Callis ad 

1 Romanos, &c. ' ' That the Romans, intimidated with fear, were 
retreating from them, the rather because the day before, after hav- 
ing taken possession of the higher grounds, they had not put in 
movement the battle." 

2 Qui sustineret, &c. u Who should sustain the attack of the 
enemy,'" while he was forming his line. 

3 lta uti colloGci^et, &c. "So as to place above him, on the top of 
the hill, the two legions which he had last enlisted in nearer Gaul, 
and all the auxiliaries.'" 

4 Erat magno impedimento. ' ' It was a great obstacle to the Gauls 



134 



DE BELLO G-ALLICO. 



pugnam quod, pluribus scutis eorum transfixis uno ictu pilo- 
rum et colligatis, quum ferrum inflexisset se, neque poterant 
evellere neque, sinistra (manu) impedita, pugnare satis com- 
mode ; ut multi, brackio diu jactato, praeoptarent emittere 
scutum manu et pugnare nudo corpore. Tandem defessi vul- 
neribus coeperunt et referre pedem et, quod mons suberat 
circiter mille passuum, recipere se eo. Monte capto et nos- 
tris succedentibus, Boii et Tulingi, qui circiter quindecim 
millibus liominum claudebant agmen hostium et erant prae- 
sidio novissimis, aggressi nostros ex itinere aperto latere, 
circumvenire : et Helvetii, qui receperant sese in montem, 
conspicati id, coeperant rursus instare et redintegrare proeli- 
um. 1 Romani intulerunt conversa signa bipartito : pi ima 
ac secunda acies, ut resist ere t victis ac summotis ; tertia, ut 
exciperet venientes. 

XXVI. Ita diu et acriter pugnatum est ancipiti proelio. 
Quum non possent diutius sustinere impetus nostrorum (mili- 
tum) alteri, ut coeperant, receperunt se in montem ; alteri 
contulerunt se ad impedimenta et suos carros. Nam hoc toto 
proelio, quum pugnatum sit ab septima hora ad vesperum, 
nemo potuit videre liostem aversum. Pugnatum est ad im- 
pedimenta ad multam noctem, propterea quod objecerant 
carros pro vallo et e superiore loco conjiciebant tela in nos- 
tros venientes, et nonnulli subjiciebant mataras ac tragulas 
inter carros que rotas que vulnerabant nostros. Quum diu 
pugnatum est nostri potiti sunt impedimentis que castris. 



in fighting-, that many of their shields having- been pierced and fas- 
tened tog-ether by one blow of the javelins, when the iron had be- 
come bent they could neither pull them out, nor, with their left hand 
entangled, fight with sufficient advantage ; so that many, after 
tossing their arm for a long time, preferred to throw away their 
shield and to fight with their body unprotected." 

1 Romani intulerunt, &c. Literally, "The Romans bore their 
changed standards in two divisions " (against the enemy) ; i. e., they 
faced about their rear line and attacked the enemy in two divisions, 
' ' the first and second lines to resist the conquered and retired 
Helvetians (who had renewed the battle), and the third (line) to re- 
ceive the Boii and Tulingi, who were coming up." 



LIBER PRIMUS. 



135 



Ibi tilia Orgetorigis (capta est) atque unus e filiis captus est. 
Circiter centum et triginta millia hominum superfuerunt ex 
eo proelio, que ea tota nocte continenter ierunt : itinere in- 
teruiisso nullam partem noctis, pervenerunt quarto die in 
fines Lingonum, 1 quum nostri morati triduum et propter 
vulnera militum et propter sepulturam occisorum non po- 
tuissent sequieos. Caesar misit literas que nuncios ad Lin- 
gonas ne juvarent eos frumento neve alia re : 2 si qui juvissent 
se habiturum [esse eos] eodem loco quo (habebat) Helvetios. 
Ipse, triduo intermisso, coepit sequi eos cum omnibus copiis. 

XXYII. Helvetii, adducti inopia omnium re rum, miserunt 
legatos ad eum de deditione. Qui, quum convenissent eum 
itinere que projecissent se ad pedes que locuti suppliciter, 
flentes, petissent pacem atque jussisset eos expectare suum 
adventum in eo loco, quo turn essent, paruerunt. Postquam 
Caesar pervenit eo, poposcit obsides, arma, servos qui perfu- 
gissent ad eos. Dum ea conquiruntur et conferuntur, nocte 
intermissa, circiter sex millia hominum ejus pagi, qui appel- 
latur Verbigenus, sive perterriti timore ne, armis traditis, 
afficerentur supplicio sive inducti spe salutis quod existima- 
rent in tanta multitudine dedititiorum aut suam fugam occul- 
tari aut omnino ignorari, egressi prima nocte ex castris Hel- 
vetiorum contenderunt ad Blienuni que fines Germanorum. 

XXYIII. Quod ubi Caesar resciit imperavit his, per quo- 
rum fines ierant, uti conquirerent et reducerent, 3 si vellent 
esse purgati sibi : habuit reductos in numero hostium : accepit 
in deditionem omnes reliquos, obsidibus, armis, perfugis tra- 
ditis. Jussit Helvetios, Tulingos, Latobrigos reverti in suos 



1 Quum nostri, &c. " Inasmuch as our men, having- delayed three 
days both on account of the wounds of the soldiers and the burial of 
the slain, could not pursue them." 

2 Si qui juvissent, &c. u If they should assist them, he would 
regard them in the same light (literally, hold them in the same 
piace) as the Helvetians." 

3 Si vellent esse, &c. 44 If they wished to be exculpated by him." 
Habuit reductos. u He treated those that were brought back as 
enemies," i. e., probably he reduced them to servitude. 



136 



DE BELLO GALLICO. 



fines, unde profecti erant ; et quod, omnibus fructibus amis- 
sis, erat nihil domi, quo tolerarent famem, imperavit Allo- 
brogibus, ut facerent iis copiam frumenti : jussit ipsos resti- 
tuere oppida que vicos, quos incenderant. Fecit id maxime 
ea ratione, quod noluit eum locum, unde Helvetii disces- 
serant vacare : ne propter bonitatem agrorum Germani, qui 
incolunt trans Hhenum, transirent e suis finibus in finibus 
Helvetiorum et essent finitimi provinciae Galliae que Allo- 
brogibus. Concessit Aeduis petentibus, ut collocarent Boios 
in suis finibus, quod cogniti erant egregia virtute : quibus 
illi dederunt agros que quos postea receperunt in parem cod 
ditionem j uris que libertatis 1 atque ipsi erant. 

XXIX. In castris Helvetiorum tabulae repertae sunt con 
fectae Graecis Uteris et relatae ad Caesarem, in quibus tabu- 
lis ratio confecta erat nominatim, qui numerus exisset domo 
eorum, qui possent ferre arma : et item separatim pueri, 
senes que mulieres. Omnium quarum rerum summa erat 
ducenta et sexaginta tria millia 3 Helvetiorum capitum, tri- 
ginta sex millia Tulingorum, quatuordecim Latobrigornm, 
viginti tria Rauracoruni, triginta duo Boiorum ; ex his, 
(erant ii) qui possent ferre arma, ad nonaginta duo millia. 
Summa omnium fuerunt ad trecenta et sexaginta octo millia. 
Censu habito eorum qui redierunt domum, ut Caesar imper- 
averat, numerus centum et decern millium repertus est. 

XXX. Bello Helvetiorum confecto, legati fere totius Gal- 
liae, principes civitatum, convenerunt ad Caesarem gratula- 
tum : (dicentes) 4 sese intelligere, tametsi, pro veteribus injuri- 



1 Atque ipsi erant. " As they themselves were." 

2 Confectae Graecis, &c. u Executed in Greek characters." 

3 Helvetiorum capitum. 1 4 Helvetian persons. " 

4 Sese intelligere, &c. That they perceived, although for former 
injuries of the Helvetians towards the Roman people, they (the 
Roman people) had demanded from them satisfaction in war, never- 
theless that thing" had happened not less with advantag-e to the 
whole land of G-aul than to the Roman people." Observe that 
injuriis has two genitives, Helvetiorum and populi Romani. The 
first is called the subjective and the second the objective genitive ; 
both are governed by injuriis. 



LI BEE PEIMUS. 



137 



is Helvetioruni Pomani populi, repetisset ab iis paenas bello, 
tamen earn rem accidisse non minus ex usu terrae Galliae 
quam Poniani populi : propterea quod Helvetii reliquissent 
suas domos fiorentissimis rebus eo consilio uti inferrent 
bellum toti Galiiae que potirentur imperio que ex magna 
copia deligerent locum domicilio, quern judicassent opportu- 
nissimum ac fructuosissimum que haberent reliquas civitates 
stipe ndiarias. Petierunt uti liceret sibi indicere concilium 
totius Galliae in certam diem que facere id voluntate Cae- 
saris : sese habere quasdem res, quas vellent petere ab eo ex 
communi consensu. Ea re permissa, constituerunt diem 
concilio et sanxerunt inter se jurejurando, nequis 1 enunci- 
aret nisi (ii) quibus mandatum esset communi consilio. 

XXXI. Eo concilio dimisso, iidem principes civitatum, qui 
fuerant ante ad Caesarem reverterunt que petierunt uti lice- 
ret sibi agere cum eo 2 secreto in occulto de sua (salute) que 
salute omnium. Ea re impetrata, omnes projecerunt sese ad 
pedes Caesari, flentes : (dixerunt) se non minus contendere et 
laborare id ne ea, quae dixissent, enunciarentur quam uti 
impetrarent ea quae vellent propterea quod, si enunciatum 
esset, se venturos in summum cruciatum. Divitiacus Ae- 
duus locutus est pro bis (dicens) : esse duas factiones totius 
Galliae : alterius harum Aeduos tenere principatum, alterius 
Arvernos. Quum hi contenderent tantopere inter se de po- 
tentatu multos annos, factum esse uti Germani arcesseren- 
tur mercede ab Arvernis que Sequanis. Primo circiter 
quindecim millia horum transisse Phenum : posteaquam feri 
ac barbari homines adamassent agros et cultum et copias 
Gallorum, plures transductos esse : nunc esse in Gallia (Ger- 
manos) ad numerum centum et viginti millium : cum his 
Aeduos que eorum clientes contendisse armis semel atque 

1 Eniintiaret, &c. ' ' That no one should disclose (what might 
transpire) but those to whom it should be committed by common 
consent." 

2 Secreto in occulto. "Apart in private." Secreto refers to the 
absence of others, and in occulto to their want of knowledge. Some 
editors reject in occulto. 



138 



DE BELLO GALLICO. 



iterum : pulsos accepisse magnam calamitatem, amisisse 
omnem nobilitatem, oninem senatum, omnem equitatum. 
Quibus proeliis que calamitatibus fractos, (se), qui et sua 
virtute, et hospitio atque amicitia Romani populi, ante potu- 
issent plurimum in Gallia, esse coactos dare obsides Sequanis, 
nobilissimos civitatis, et obstringere civitatem jurejurando, 
sese neque repetituros obsides neque imploraturos auxilium 
a Romano populo neque 1 recusaturos quo minus essent sub 
illorum perpetuo ditione atque imperio. Se esse unum ex 
omni civitate Aeduorum qui non potuerit adduei, ut juraret 
aut daret suos liberos obsides. Ob earn rem se profugisse ex 
civitate et venisse Eomam ad senatum postulatum auxilium 
quod (ilie) solus teneretur neque jurejurando neque obsidibus. 
Sed pejus accidisse victoribus Sequanis quam victis Aedais : 
propterea quod Ariovistus rex Germanorum consedisset in 
eorum finibus que occupavisset tertiam. partem Sequani agri, 
qui esset optimus totius Galliae, et nunc juberet Sequanos 
decedere de altera tertia parte, propterea quod paucis mensi- 
bus ante viginti quatuor millia liominum Herudum venis- 
sent ad earn, quibus locus ac sedes pararentur. Futurum 
esse paucis annis uti omnes (Galli) pellerentur ex finibus 
Galiiae atque omnes Germani transirent Rhenum : 2 enim 
neque Gallicum (agrum) conferendum esse cum agro Germa- 
norum neque hanc consuetudinem victus comparandam (esse) 
cum ilia. Autem Ariovistum, ut semel vicerit copias Gal- 
lorum proelio, quod proelium factum sit ad Magetobriam, 
imperare superbe et crudeliter, poscere liberos cuj usque no- 
bilissimi obsides et edere in eos omnia exempla que crucia- 
tus, si qua res non facta sit ad ejus nutum aut ad volun- 
tatem : esse hominem barbarum, iracundum, temerarium : 



1 Becusaturos quo minus. £ ' Nor refuse (that they should the less 
be) to be under their perpetual dominion, " &o. 

* Neque enim Gallic am, &c. "For that neither was the Gallic 
country to be compared with the country of the Germans (it was 
much superior), nor the latter mode of life (the Germanic) to be 
compared with the former. ' ' 



LIBER PRIMUS. 



139 



ejus imperia non posse diutius sustineri. Nisi si quid aux- 
ilii sit in Caesare que Romano populo, idem faciendum esse 
omnibus Gallis quod Helve tii fecerint (scilicet) ut emigrent 
domo, petant aliud domicilium, alias sedes remotas a Ger- 
manis que experiantur fortunam, quaecunque accidat. Si 
liaec enunciata sint Ariovisto, non dubitare, quin sumat de 
omnibus obsidibus, qui sint apud euni, gravissimum suppli- 
cium. Caesar em vel sua auctoritate at que (auctoritate) 
exercitus vel recenti victoria vel nomine "Romani populi posse 
1 deterrere ne major multitudo Germanorum transducatur 
(ducatur trans) Rhenuni, que posse defendere omnem Qal- 
liam ab injuria Ariovisti. 

XXXII. Hac oratione liabita ab Divitiaco, omnes qui ade- 
rant coeperunt magno fletu petere auxilium a Caesare. Caesar 
animadvertit Sequanos unos ex omnibus facere nihil earum 
rerum, quas ceteri facerent ; sed tristes, 2 demisso capite, in- 
tueri terrain. Miratus quae esset causa ejus rei quaesiit ex 
ipsis. Sequani respondere nihil sed permanere taciti in 
eadem tristitia. Quum quaereret saepius ab iis neque possefc 
exprimere ullam vocem onmino, idem Divitiacus Aeduus 
respondit : Fortunam Sequanorum esse miseriorem que 
graviorem 3 prae fortuna reliquorum hoc, quod (illi) soli aude- 
rent ne quidem in occulto queri neque implorare auxilium 
que horrerent crudelitatem absentis Ariovisti velut si ades- 
set coram ; propterea quod facultas fugae tamen daretur reli- 
quis : 4 vero Sequanis, qui recepissent Ariovistum intra suos 
fines, omnia oppida quorum essent in ejus potestate, omnes 
cruciatus essenfc perferendi. 

XXXIII. His rebus cognitis, Caesar confirmavit animos 



1 Deterrere ?ie, &c. u Could prevent a larger multitude of G-er- 
mans from being transported across the Rhine." Literally, il Could 
deter so that no greater multitude," &c. 

2 Demisso capite. ' ' With drooping head." 

• r ' Prae reliquorum hoc. "In comparison with the fortune or lot of 
the rest, on this account." Fortuna, understood. Hoc is the abla- 
tive. 

4 Vero Sequanis. ' ' But by the Sequani, who had received Ario- 
vistus, <fec, all sufferings were to be endured." 



140 



DE BELLO GALLICO. 



Gailorum verbis, 1 que pollicitus est earn rem fufcuram (esse) 
curae sibi : se habere magnam spem Ariovistum adductum et 
suo beneficio et [sua] auctoritate facturum (esse) finem inju- 
riis. Hac oratione habita, dimisit concilium 2 et secundum ea 
multae res hortabantur eum quare putaret earn rem cogitan- 
dam et suscipiendam sibi ; imprimis quod videbat Aeduos, 
saepenumero appellatos a senatu fratres que consanguineos, 
teneri in servitute atque in ditione Ger manor um que intellige- 
bat eorum obsides esse apud Ariovistum ac Sequanos, quod, 
in tan to imperio Romani populi, arbitrabatur esse turpissi- 
mum sibi et reipublicae. Autem videbat (futurum esse) 
pericnlosum Romano populo Germanos consuescere paulla- 
tim transire Rhenum et magnam multitudinem eorum venire 
in Galliam : neque existimabat feros ac barbaros homines 
temperaturos (esse) sibi, quin, quum occupassent omnem 
Galliam, exirent in provinciam atque inde contenderent in 
Italiam, ut Cimbri que Teutoni fecissent ante ; praesertim 
quum Hhodanus divideret Sequanos a nostra provincia. 
s Quibus rebus putabat occurrendum [esse sibi tam] matur- 
rime quam [potuit]. Autem Ariovistus ipse sumpserat sibi 
tantos spiritus, tantam arrogantiam ut non videretur esse 
ferendus. 

XXXIY. Quamobrem placuit ei, ut mitteret legatos ad 
Ariovistum qui postularent ab eo, uti diceret 4 aliquem locum 
medium utriusque colloquio, sese velle agere cum eo de re- 
publica et summis rebus utriusque. Ariovistus respondit ei 
legationi : Si esset quid opus ipsi a Caesare, sese venturum 



1 Que pollicitus est, &c. 6 1 And promised them that that matter 
should receive his attention." Literally, " Should be for a care 
to him." Two datives with one verb. 

2 Et secundum ea, &c. ' ' And in accordance with these things 
many considerations prompted him to think." Literally, "Exhorted 
him why he should think." 

3 Quibus rebus, c&c. ' ' Which things he thought he must meet 
(and prevent), as speedily as possible." 

4 Aliquem locum, &c. 1 ' Some place between both, or between the 
two, for conference." Utriusque is the partitive genitive after 
medium. 



LIBER PRIMUS. 



m 



fuisse ad eum : si ille velit quid 1 se ilium oportcre venire ad 
se. Praeterea se neque audere venire sine exercitu in eas 
partes Galliae qaas Caesar possideret: neque posse contra- 
here exercitum in unum locum sine magno commeatu atque 
emolimento : 2 autem videri mirum sibi quid negotii esset 
omnino ant Caesari aut Romano populo in sua Gallia quam 
vicisset bello. 

XXXV. His responsis relatis ad Caesarem, Caesar iterum 
mittit legatos ad eum cum his mandatis. 3 Quoniam [ille] 
affectus suo tanto beneficio que [beneficio] Romani populi 
(quum in suo consulatu appellatus esset rex atque amicus a 
senatu) referret sibi que Romano populo hanc gratiam, ut 
invitatus gravaretur venire in colloquium neque putaret 
dicendum et cognoscendum sibi de communi re ; haec esse 
quae postularet ab eo : primum ne transduceret amplius [ali-] 
quam multitudinem liominum trans Rhenum in Galliam ; 
cleinde redderet obsides quos haberet ab Aeduis que permit- 
teret Sequanis ut liceret illis reddere ejus voluntate (eos ob- 
sides) quos illi haberent ; neve lacesseret Aeduos injuria neve 
inferret bellum his ve eorum sociis ; si fecisset id ita, futuram 
(esse) sibi que Romano populo perpetuam gratiam atque 
amicitiam cum eo ; si non impetraret, sese, — (quoniam Se- 
natus censuisset, M. Messala, M. Pisone consulibus, uti 
quicunque obtineret provinciam Galliam defenderet Aeduos 
que ceteros amicos Romani populi 4 [secundum id], quod pos- 
set facere commodo reipublicae) — sese non neglecturum inju- 
rias Aeduorum. 

1 Se. Ablative, " From him." 

2 Autem videri, &c. " But that it seemed wonderful to him what 
business either Caesar or the Roman people had at all in Ms Gaul, 
which he had conquered in war." Literally, " What of business there 
was at all," &c. 

3 Quoniam [ille]. Inasmuch as he, after being treated with so 
much kindness by him and the Roman people (since in his consul- 
ship he had been called kt rex" and u amicus" by the Senate), re- 
turned this requital, that on being invited he disdained to come into 
conference, &c. 

4 [Secundum id] quod posset, &c. "As far as he could do so with 
advantage to the republic." 



142 



DE BELLO GALLIC O. 



XXXYI. Ad haec Ariovistus responclit : Esse jus belli ut 
(ii) qui vicissent imperarent iis quos vicissent quemadmodum 
vellent ; item Romanum populum consuesse imperare victis 
non ad praescriptum alterius sed ad suum arbitrium. Si 
ipse non praescriberet Romano popuio quemadmodum ute- 
retur suo jure, sese non oportere impediri a Romano popu- 
io in suo jure. Aeduos factos esse stipendiarios sibi, quo- 
niam tentassent fortunam belli et congressi ac superati es- 
sent armis. 1 Caesarem facere magnam injririam, qui faceret 
vectigalia deteriora sibi suo adventu. Se non rediturum 
esse obsides Aeduis, neque illaturum (esse) bellum iis neque 
eorum sociis, si manerent in eo, quod convenisset que pen- 
derent quotannis stipendium ; si non fecissent id, 2 fraternum 
nomen Romani populi longe abfuturum esse iis. Quod 
Caesar denunciaret se non neglecturum injurias Aeduorum; 
neminem contendisse secum sine sua pernicie. Congrede- 
retur quum vellet ; intellecturum (esse) quid invicti Ger- 
mani, exercitatissimi in armis, qui non subissent tectum 
inter quatuordecim annos, possent virtute. 

XXXYII. Eodem tempore haec mandata referebantur 
Caesari, legati et ab Aeduis et a Treviris veniebant ; Aedui 
3 questum quod Harudes qui nuper transportati essent in 
Galliam, popularentur eorum fines ; sese, ne quidem obsidi- 
bus datis, potuisse redimere pacem Ariovisti : Treviri autem 
(questum) centum pagos Suevorum consedisse ad rijias 
Iiheni, qui conarentur transire Khenuin ; Nasuam et Cim- 
berium fratres praeesse iis. Quibus rebus Caesar veliemen- 
ter commotus existimavit 4 maturandum (esse) sibi, ne, si 
nova maims Suevorum conjunxisset sese cum veteribus 

1 Caesarem facere, &c. " That Caesar would be doing a great inju- 
ry to him if he should render his revenues less valuable to him by 
his coming." 

2 Fraternum nomen, &c. u That the fraternal name of the 
Roman people would be far from being of service to them." 

3 Questum. u To complain." The supine in um after the verb of 
motion veniebant. 

4 Maturandum, &c. iC He must make haste." Literally, "It 
must be hastened by him." 



LIBER PRIMUS. 



143 



copiis Ariovisti, (hie) posset minus facile resisti. Itaque 
frumentaria re comparata (tarn) celerrime quam potuit, con- 
tendit magnis itineribus ad Ariovistum. 

XXXVIII. Quum processissent viani tridui, nunciatum 
est ei Ariovistum cum omnibus suis copiis contendere ad 
occupandum Vesontionem, quod est maximum oppidum 
Sequanorum, que processisse viam tridui a suis finibus. Ne 
id accideret Caesar existimabat magnopere praecavendum 
sibi; namque erat in eo oppido summa facultas omnium 
rerum, quae erant usui ad bellum ; que id (oppidum) sic 
muniebatur natura loci ut daret magnam facultatem 1 ad 
ducendum bellum, propterea quod flumen Dubis, 2 circum- 
ductum ut circino, cingit paene totum oppidum; reliquum 
spatium, quod non est amplius sexcentorum pedum, qua 
fiumen intermittit, mons magna altitudine continet, ita ut 
radices montis contingant ripae numinis ex utraque parte. 
Murus circumdatus efficit hunc (montem) arcem et conjungit 
[eum] cum oppido. Hue Caesar contendit magnis nocturnis 
que diurnis itineribus que, oppido occupato, collocat ibi 
praesidium. 

XXXIX. Dum moratur paucos dies ad Vesontionem causa 
frumentariae rei que commeatus, ex percunctatione nostrorum 
(militum) que vocibus Gallorum ac mercatorum, qui praedi- 
cabant Germanos esse ingenti magnitudine corporum, incre- 
dibili virtute atque exercitatione in armis, sese saepenumero 
congressos cum eis ne quidem potuisse ferre vultum atque 
3 aciem oculorum, tantus timor subito occupavit omnem ex- 
ercitum ut non mediocriter perturbaret mentes que animos 
omnium. Hie [timor] primum ortus est a tribunis militum 
que reliquis praefectis, qui, secuti Caesarem ex urbe causa 
amicitiae, non habebant magnum usum in militari re ; 4 quo- 

1 Ad ducendum bellum. " For prolonging the war." 

2 Circumductum, &c. " Drawn around it as in a circle. " Literally, 
u As by a pair of compasses. " 

3 Aciem oculorum. " The fierceness of their eyes." 

4 Quorum [unus]. "One of whom alleging one reason and an- 
other another, which they said made it necessary," &c. 



144 



DE BELLO GALLICO. 



rum (unus, una causa illata) alius alia causa illata quam 
dicerent esse necessariam sibi ad proficiscendum, petebant ut 
liceret discedere ejus voluntate : nonnulli adducti pudore re- 
mauebant. Hi neque poterant 1 fingere vultum neque inter- 
dum tenere lacrimas : abditi in tabernaculis aut quereban- 
tur suum fatum aut miserabantur cum suis familiaribus 
commune periculum. 2 Yulgo totis castris testamenta obsig- 
nabantur. Yocibus ac timore horum paullatim etiam ii, qui 
habebant magnum usum in castris, milites que centurionos 
que qui praeerant equitatu, perturbabantur. (Ii) ex his, qui 
volebant se existimari minus timidos, dicebant se non vereri 
hostem, sed timere augustias itineris et magnitudinem sil va- 
rum, quae intercederent inter ipsos et Ariovistum autfrumen- 
tariam rem 3 ut posset satis commode supportari. Nonnulli 
efciani renunciabant Caesari, quum jussisset castra moveri ac 
signa ferri, milites non fore 4 audientes dicto neque laturos 
(esse) signa propter timorem. 

XL. Quum (Caesar) animadvertisset haec, consilio convo- 
cato que centurionibus omnium ordinum aclhibitis ad id consi- 
lium, incusavit eos vehementer, primum quod putarent quae- 
rendumaut cogitandum sibi, aut in quam partem aut quo con- 
silio ducerentur. Ariovistum, se consule, appetisse cupidis- 
sime amicitiam Roraani populi ; cur quisquam judicaret 
hunc discessurum (esse) tam temere ab officio ? 5 Quiclem 
persuaderi sibi, suis postulatis cognitis atque equitate con- 
ditionum perspecta, eum repudiaturum (esse) neque suam 
(gratiam) neque gratiam Horaani populi. Quod si impulsus 



1 Fingere vultum. Literally, " Frame their look." "Command 
their countenance," so as to conceal their fears. 

2 Vulgo totis castris, &c. " Very generally throughout the whole 
camp wills were (made and) attested." 

3 Ut posset, &c. ' ' That it, corn, could not be conveniently con- 
veyed or supplied." In Latin, timere ut is to fear that a thing- may 
not occur, which you wish. Timere ne is to fear that it may, when 
you do not want it. 

4 Audientes dicto. " Obedient to the word " of command. 

5 Quidem persuaderi sibi. "That he, for his part, was per- 
suaded. 11 Literally, u It was persuaded to him." 



LIBER PRIMUS. 



145 



furore atque amentia intulisset bellum, quid tandem vereren- 
tur, aut cur desperarent 1 de sua virtute aut de ipsius diligen- 
tia? Periculum ejus hostis factum (esse) memoria nostro- 
rum patrum, quum, Cimbris et Teutonis pulsis a C. Mario, 
exercitus videbatur meritus (esse) non minorem laudem quam 
imperator ipse; (periculum) factum (esse) etiam nuper ser- 
vili tuinultu in Italia (ejus hostis), 2 quos tamen usus ac disci- 
plina, quam accepissent a nobis, sublevarent. Ex quo pos- 
set judicari quantum boni constantia haberet in se : prop- 
terea quod 3 quos aliquamdiu timuissent sine causa inermos 
hos postea superassent armatos ac victores. Denique hos 
esse- eosdem, cum quibus Helvetii saepenumero congressi non 
solum in suis (finibus), sed etiam in illorum finibus plerum- 
que superarint, 4 qui tamen non potuerint pares esse nostro 
exercitui. Si adversum proelium et fuga Gallorum commo- 
veret (ali) quos, hos si quaererent, posse reperire, Gallis de- 
fatigatis diuturnitate belli, Ariovistum, quum tenuisset se 
multos menses castris ac paludibus 5 neque fecisset potestatem 
sui, subito adortum (eos) jam desperantes de pugna et dis- 
persos, vicisse magis ratione et consilio quam virtute. 6 Cui 
rationi fuisset locus contra barbaros atque imperitos homi- 
nes, hac ne quidem ipsum sperare nostros exercitus posse 
capi. 7 Eos, qui conferrent suum timorem in simulationem 



1 De sua virtute, &c. " Concerning' their own valor or his as- 
siduity." Periculum. "Atrial." 

2 Quos tamen usus, &c. " Whom, nevertheless, the practice and dis- 
cipline (in arms) which they had learned from us (essentially) aided.' 7 

3 Quos aliquamdiu, &c. " Those whom they had once causelessly 
feared when imperfectly armed, these they afterwards overcame 
when (fully) armed and victorious (in former battles)." 

4 Qui tamen, &c. "Who nevertheless (meaning the Helvetians) 
could not be a match for our army." 

5 Neque fecisset potestatem. ' ' Nor had given an opportunity of 
(attacking) himself." 

6 Cui rationi, &c. Literally, "For what skill (and stratagem) 
there had been place (or opportunity) as against barbarous and un- 
disciplined men, with this not even himself hoped that our armies 
would be taken (at unawares)." 

7 Eos, qui conferrent, &c. " That they who ascribed their fear to 
the pretext," &c. 

7 



146 



DE BELLO GALLICO. 



frumentariae rei que angustias itinerura facere arroganter, 
quum viderentur aut desperare aut praescribere de officio 
imperatoris. 1 Haec esse curae sibi : Sequanos, Leucos, Lin- 
gonas subministrare frumentum ; que esse jam in agris ma- 
tura frumenta : 2 de itinere ipsos judicaturos esse brevi tem- 
pore. Quod milites dicanturnon fore audientes dicto neque 
laturi signa se commoveri nihil ea re ; enim scire, 3 quibus- 
cumque exercitus non fuerit audiens aut, re male gesta, 
fortunam defuisse : aut, aliquo facinore comperto, avaritiam 
convictam esse. Suam innocentiam perspectam esse per- 
petua vita, (suam) felicitatem (perspectam esse) bello Helve- 
tiorum. 4 Itaque se repraesentaturum (esse id), quod colla- 
turus esset in longiorem diem et moturum (esse) castra 
proxima nocte de quarta vigilia ut posset intelligere (tarn) 
primum quam (posset) utrum pudor atque officium an ti- 
mor valeret. Quod si nemo praeterea sequatur, tamen se 
iturum (esse) cum decima legione sola, de qua non dubitaret : 
que earn futuram esse sibi praetoriam cohortem. Huic legi- 
oni Caesar et indulserat praecipue et confidebat maxime 
propter virtutem. 

XLI. Hac oratione habita, mentes omnium conversae sunt 
in mirum modum, que summa alacritas et cupiditas gerendi 
belli innata est ; que princeps decima legio per tribunos mi- 
litum egit gratias ei quod fecisset optimum judicium de se, 
que coniirmavit se esse paratissimam ad gerendum bellum. 
Deinde reliquae legiones per tribunos militum et 6 centuriones 

1 Haec esse curae sibi. 1 4 That these things would receive his at- 
tention." 

2 De itinere. u Concerning the march or the character of the 
road." 

3 Quibuscumque, &c. " Whatsoever (generals) an army did not 
(promptly) obey, had failed in success in consequence of unskilful 
management, or, having being detected in the crime, had been 
convicted of avarice." 

4 Itaque se repraesentaturum. "That he would do at once what 
he was going to put off." 

5 Ceniuriones primorum ordinum. u The Centurions of the first 
centuries of the Triarii (of the Roman army), strove to satisfy 
Caesar." The infantry of the Roman army was composed of three 



LIBER PRIMUS, 



147 



primornm ordinum egerunt uti sat isf ace rent Caesari : (di- 
centes) se neque unquam clubitasse neque timuisse 1 neque 
existimavisse judicium de summa belli esse suum sed ini- 
peratoris. Eorum satisfactione accepta et itinere exquisito 
per Divitacum, quod ex [omnibus] aliis habebat maximam 
iidem ei, ut duceret exercitum apertis locis circuitu amplius 
quioquaginta milium [passuum], de quarta vigilia, ut dixerat, 
profectus est. Septimo die, quum non intermitteret iter, 
factns est certior ab exploratoribus, copias Ariovisti abesse 
a nostris (copiis) quatuor et viginti millibns passuum. 

XLIT. Adventu Caesaris cognito, Ariovistus mittit legatos 
ad eum : [qui dicerentj 2 quod antea postulasset de colloquio, 
id per se licere fieri, quoniam accessisset propius ; que existi- 
mare se posse facere id sine periculo. 3 Caesar non respuit 
conditionem : que arbitrabatur eum jam reverti ad sanita- 
tem quum polliceretur id ultro quod antea denegasset (ipsi) 
petenti { que veniebat in magnam spem, pro suis tantis bene- 
ficiis in eum que (beneficiis) Homani populi, suis postulatis 
cognitis, fore ut desisteret pertinacia. Dies dictus est collo- 
quio, quintus ex eo die. Interim quum saepe legati mitte- 
rentur ultro citroque inter eos, Ariovistus postulavit, Caesar 
ne adduceret quern peditem ad colloquium : se vereri ne cir- 
cumveniretur ab eo per insidias ; uterque veniret cum equi- 
tatu : 4 aliaratione se non esse venturum. Caesar quod neque 

classes, called Hasfatl, Principes and Triarii. These formed the three 
lines of the Roman acies or order of battle. The Hastati were 
young men, the Principes more mature, and the Triarii were vet- 
eran soldiers. The centurion of the first century of the first 
maniple of the Triarii was called Centurio primi pili vel primi 
ordinis, or simply Primopilus, and the centurions of the first cen- 
turies of this general division taken together were called centuriones 
pi'imorum ordinum. 

1 Neque existimavisse. u Nor had they thought that the decision 
concerning the whole conduct of the war was theirs, but belonged 
to the commander." 

2 Quod antea, &c. u What he had before demanded concerning- a 
conference, that could now be accomplished through his own 
agency, inasmuch as he had approached nearer." 

3 Caesar non respuit, &c. " Caesar did not reject the proposal." 

4 Alia mtione ) &c. "On any other condition he would not come." 



148 



DE BELLO GALLICO. 



volebat colloquium tolli, interposita causa, neque audebat 
committere suam salutem equitatui Gallorum statuit esse 
commodissimum, omnibus equis detractis Gallis equitibus, 
1 imponere eo legionarios milites decimae legionis, cui confi- 
debat (tarn) maxime quam (posset), ut haberet praesidium 
(tarn) amicissimum quam (posset), si esset quid opus facto. 
Quod quum fieret, quidam ex militibus decimae legionis 2 non 
irridicule dixit : Caesarem facere ei plus quam pollicitus es- 
set : pollicitum (esse) se habiturum (esse) deciman legionem 
in loco praetoriae cohortis, 3 nunc rescribere ad equum. 

XLII1. Erat magna planities et in ea terrenus tumulus 
satis grandis. Hie locus aberat ab utrisque castris fere aequo 
spatio. Eo, ut erat dictum, venerunt ad colloquium. Cae- 
sar constituit legionem quam devexerat equis, ducentis pas- 
sibus ab eo tumulo. Item equites Ariovisti constiterunt 
pari intervallo. Ariovistus postulavit ut colloquerentur ex 
equis et ut adducerent denos, praeter se, ad colloquium. 
4 Ubi ventum est eo, Caesar, initio orationis, commemoravit 
sua beneficia que (beneficia) senatus in eum, quod appellatus 
esset rex a senatu, quod (appellatus esset) amicus, quod am- 
plissima munera missa (essent) : quam rem docebat et contig- 
isse paucis et consuesse tribui pro magnis officiis hominum ; 
ilium, 5 quum haberet neque aditum neque justam causam 
postulandi, consecutum, (esse) ea praemia (suo) beneficio ac 
(sua) liberalitate ac (liberalitate) senatus. Docebat etiam, 
quam veteres que quam justae causae necessitudinis inter- 
cede rent ipsis cum Aeduis, quae senatus consulta, quoties, 
que quam honorifica, facta essent in eos : ut omni tempore 
Aedui tenuissent principatum totius Galliae, etiam prius 



1 Imponere eo. " To mount upon them." 

2 Non irridicule. u Not without humor." 

3 Nunc rescribere ad equum. " Now lie promoted them to the cav- 
alry service. ' ' 

4 Ubi ventum est eo. "When they came thither." Literally, 
u When it was come by them," sibi or Mis understood. 

5 Quum haberet neque aditum. ' 4 When he had neither access (to 
the Senate) nor just reason for demanding (their favor)." 



LIBER PRIMUS. 



149 



quam appetissent nostram amicitiam ; lianc esse consuetudi- 
nem Rouiani populi, 1 ut velit socios atque amicos non modo 
deperdere nihil sui sed esse auctiores gratia, dignitate, hon- 
ore : vero id, quod attulissent ad amicitiam Romani populi, 
eripi, quis posset pati? Postulavit deinde eadem, quae de 
derat legatis in mandatis, ne inferret bellum aut Aeduis aut 
eorum sociis : redderet obsides ; si posset remittere domum 
nullam partem Germanorum, at ne pateretur (ali) quos am- 
plius trahsire Rhenum. 

XLI V. Ariovistus respondit panca ad postulata Caesaris ; 
praedicavit multa de suis virtutibus (dicens) ; sese transisse 
Rhenum non sua sponte sed rogatum et arcessitum a Gallis ; 
reliquisse clomum que propinquos, non sine magna spe que 
magnis praemiis ; habere sedes in Gallia concessas ab ipsis ; 
obsides datos (esse) ipsorum voluntate ; Capere jure belli sti- 
pendium, quod victores consuerint imponere victis ; sese non 
intulisse bellum Gallis, sed Gallos (intulisse bellum) sibi ; 
omnes civitates Galliae venisse ad oppugnandum se ac hab- 
uisse castra contra se ; omnes eas copias fusas ac superatas 
esse a se uno praelio ; si velint iterum experiri, sese paratum 
iterum decertare ; si velint uti pace, iniquum esse 2 recusare 
de stipendio, quod pependerint sua voluntate ad id tempus. 
Amicitiam Romani populi oportere esse ornamento et prae- 
sidio sibi, non detrimento, que se petisse id ea spe. Si sti- 
pendium remittatnr et dedititii subtrahantur per Romanum 
populum, sese recusaturum (esse) amicitiam Romani populi 
non minus libentius, quam appetierit. Quod transducat 
multitudinem Germanorum in Galliam, se facere id causa 
muniendi sui, non impugnandae Galliae : testimonium 
ejus rei esse, quod non venerit nisi rogatus et quod non in- 
tulerit bellum, sed defenderit ; se venisse in Galliam prius 

1 Ut velit socios, &c. " To desire that their allies and friends 
should not only lose nothing of their own (by their alliance), but 
should be augmented in influence, dignity and honor ; but that that 
which they brought to the alliance of the R,oman people should be 
taken away, who could suffer (such a disgrace) ? " 

2 Recusare de stipendio. u To take exceptions to the tribute. " 



150 



DE BE LLC GALLICO. 



quam Romanum populum. Exercitum Romani populi nun- 

quam egressum (esse) ante hoc tempus fines provinciae Gal- 
liae, 1 Quid vellet sibi ? Cur veniret in suas possessiones ? 
Hanc Galliam esse suam Provinciam, sicut illam (esse) nos- 
tram. 2 Ut non oporteret concedi ipsi, si faceret impetuin in 
nostros fines ; sic item nos esse iniquos, qui interpellaremus 
se in suo jure. Quod diceret Aeduos appellatos fratres 
a Senatu, se non esse tarn barbarum neque tarn imperitum 
rerum ut non sciret neque Aeduos tulisse auxiiium Romanis 
proximo bello Allobrogum neque in his contentionibiis, quas 
Aedui habuissent secum et cum Sequanis, ipsos (Aeduos) 
usos esse auxilio Romani populi. 3 Se debere suspicari Cae- 
sarem, amicitia simulata (in Aeduos), quod habeat exerci- 
tum in Gallia, habere causa oppiiinendi sui. Qui nisi dece- 
dat atque deducat exercitum ex his regionibus, sese non 
habiturum (esse) ilium pro amico sed pro hoste : quod si in- 
terfecerit eum, se facturum esse gratum nobilibus que prin- 
cipibus Romani populi ; se habere id compertum ab ipsis per 
eorum nuncios, omnium quorum gratiam atque amicitiam 
posset redimere ejus morte. Quod si decessisset et tradidis- 
set sibi liberam possessionem GalHae se remuneraturum 
(esse) ilium magno ]3raemio 4 et confecturum (esse), sine ullo 
labore et periculo ejus, quaecunque bella vellet geri. 

XLTV". Muita dicta sunt ab Caesare in earn sententiam, 
quare non posset desistere negotio, et neque suam consuetu- 
dinum neque (consuetudinem) Romani populi pati uti desere- 
ret optime meritos socios : neque se judicare Galliam esse 
potius Ariovisti quam Romani populi. Arvernos et Rutenos 

i . 

1 Quid vellet sibi? u What did he want ? " Sibi is pleonastic. 

2 Ut non (yporteret concedi. "As he ought not to be allowed." 
Literally, kt As it ought not to be allowed to himself." 

3 Se debere suspicari. u That he had reason to suspect that Caesar, 
under pretence of friendship for the Aedui, inasmuch as he keeps 
an army in Gaul, keeps it there (in reality) for the sake of oppress- 
ing him." 

4 Et confecturum esse. ' ' And that he would complete what wars 
he might wish to be carried on without any trouble or peril on his 
part." 



LIBER PRIMUS. 



151 



superatos esse bello ab Q. Fabio Maximo, quibus Romanus 
populus ignovisset, neque redegisset in provinciam neque 
imposuisset stipendium. 1 Quod si quodque antiquissimum 
tempus oporteret spectari, imperium Homani populi in Gal- 
lia esse justissimum : si judicium senatus oporteret obser- 
vari Galliam debere liberam, quam victam bello voluisset 
uti suis legibus. 

XL VI. Dum haec geruntur in colloquio, nunciatum est 
Caesari, equifces Ariovisti accedere propius tumulum et ade- 
quitare ad nostros, conjicere lapides que tela in nostros. Cae- 
sar fecit finem loquendi que recepit se ad suos, que imperavit 
suis ne rejicerent (ali) quod telum omnino in hostes. Nam 
etsi videbat praelium cum eqitatu fore sine ullo periculo de- 
lectae legionis ; tamen putabat 2 non committenclivm, ut, hosti- 
bus pulsis, posset dici, eos circumventos (esse) ab se per 
fidem in colloquio. Posteaquam elatum est in vulgus militum, 
qua arrogantia Ariovistus usus in colloquio interclixisset 
Homanis omni Gallia, que ejus equites fecissent impetum in 
nostros 3 que ut ea res diremisset colloquium; multo major 
alacritas que majus studium pugnandi injectum est exercitu. 

XLYII. Biduo post Ariovistus mittit legatos ad Caesarem 
se velle agere cum eo de liis rebus quae caeptae (essent) agi 
inter eos neque perfectae essent ; uti aut iterum constitueret 
diem colloquio ; aut si minus vellet (facere) id, mitteret ad se 
aliquem ex suis legatis. Non visa est Caesari causa collo- 
quendi et eo magis quod pridie ejus diei Germani non pote- 
rant retineri quin conjicerent tela in nostros. Existimabat 

1 Quod si, &c. "But if any consideration of (comparative) an- 
tiquity (priority of time) was to be regarded, the dominion of the 
Roman people was most just. If, again, the decision of the Sen- 
ate was to be observed, G-aul ought to be free, inasmuch, when con- 
quered in war, (the Senate) had decreed that it should enjoy its own 
laws (and institutions)." 

2 Non committendum, ut liostibus pulsis, &c. " Ought not to act in 
such a manner that in case the enemy were beaten, it might be al- 
leged that they, in violation of faith, had been taken advantage of by 
him in a conference." u Ought not to give occasion for saying." 

3 Que ut ea res. ' ' And how that thing had broken up the con- 
ference." 



152 



DE BELLO GALLICO. 



sese missurum (esse) legatum 1 ex suis ad eum cum magno 
periculo et objecturum [esse talem] feris hominibus. 
Visum est commodissimum, mittere ad eum C. Yalerium 
Procillum, filium C. Yalerii Caburi, adolescentem summa vir- 
tute et humanitate (cujus pater donatus erat civitate a C. 
Yalerio Flacco), et propter fidem et propter sciexitiam Gallicae 
linguae, 2 qua multa Ariovistus jam longinqua consuetudine 
utebatur 3 et quod Germanis non esset in eo causa peccandi, 
— et M. Mettium qui usus erat hospitio Ariovisti. Man- 
davit his, ut cognoscerent et referrent ad se quae Ariovis- 
tus diceret. Quos quum Ariovistus conspexisset apud se 
in castris, suo exercitu praesente, conclamavit. Quid veni- 
rent ad se? 4 An (venirent) causa speculandi? Prohibuit 
(eos) conantes dicere et conjecit in catenas. 

XLYIII. Eoclem die promo vit castra et consedit sub 
monte sex milibus passuum a castris Caesaris. Postridie 
ejus diei transduxit suas copias praeter castra Caesaris et 
fecit castra duobus millibus passuum ultra eum, eo consilio, 
uti inter cruder et Caesar em frumento que commeatu, qui sup- 
portaretur ex Sequanis et Aeduis. Qumque continuos dies 
ex eo die Caesar produxit suas copias pro castris et liabuit 
aciem instructam, ut si Ariovistus vellet contendere praelio, 
5 non deesset ei potestas. Ariovistus omnibus his diebus con- 
tinuit exercitum castris : quotidie contendit equestri praelio. 
Hoc erat genus pugnae, quo Germani exercuerant se. Er- 
ant sex millia equitum, totidem numero velocissimi ac for- 
tissimi pedites, quos delegerant ex omni copia, 6 singuli singu- 



1 Ex suis. " Of his own" countrymen, Romans. 

2 Qua multa. "Which in large measure, Ariovistus now from 
long custom used." 

3 Et quod, &c. "And because to the Germans there was not in 
his case any cause of wrong-doing — any motive for inflicting in- 
jury." 

4 A n [venirent] causa. u Was it for the sake of acting as spies 
that they had come ? " 

5 Non deesset ei potestas. " There might not be wanting to him 
the opportunity." 

6 Singuli singulos. " Each man severally one." 



LIBER PRIMUS. 



153 



los, causa suae salutis. 1 Cum his equites versabantur prae- 
liis ; ad hos recipiebant se ; hi, si quid erat durius, concur- 
rebant ; si qui, graviore vulnere accepto, deciderat equo, 
circumsistebant : si quo longius erat prodeundum aut cele- 
rius recipiendum, tanta erat celeritas horum exercitatione, ut, 
sublevati jubis equorum, adaequarent cursum. 

XLIX. Ubi Caesar intellexit eum tenere se castris, ne pro- 
hiberetur diutius commeatu, delegit idoneum locum castris 
ultra eum locum, in quo loco Germani consederant, circiter 
sexcentos passus ab eis, que, triplici acie instructa, venit ad 
eum locum. Jussit primam et secundam aciem esse in ar- 
mis, tertiam munire castra. Hie locus, uti dictum est, 
aberat ab hoste circiter sexcentos passus. Eo Ariovistus 
misit circiter sexdecim millia hominum, 2 expedita, cum 
omni equitatu, quae copiae perterrerent nostros et prohib- 
erent munitione. Caesar, nihilo secius ut ante constituerat, 
jussit duas acies propulsare hostem, tertiam perficere opus. 
Castris munitis, reliquit ibi duas legiones et partem auxil- 
iorum : reduxit reliquas quatuor in majora castra. 

L. Proximo die, 3 suo instituto, Caesar eduxit suas copias e 
utrisque castris ; que progressus paullum a majoribus (cas- 
tris) instruxit aciem que 4 fecit potestatem pugnandi hostibus. 
Ubi intellexit eos ne quidem turn prodire, circiter meridiem 
reduxit exercitum in castra. Turn demum Ariovistus misit 



1 Gum his, &e. kl In conjunction with these the cavalry took part 
in the battles (that occurred) ; to these they had recourse (for aid) ; 
these (foot-soldiers), if anything harder than usual was (to be 
done), ran tog-ether (to assist) ; if any (horseman), having received a 
severer wound (than usual), fell from his horse, they surrounded 
him (for his protection) ; if it was necessary to advance farther than 
usual or to make a swift retreat, such was the activity of these foot 
soldiers from practice that, supported by the manes of the horses, 
they could equal them in speed." 

2 Expedita, &c. u Light-armed soldiers, with all his cavalry, which 
forces were to put our men in fear and prevent them from fortifying 
(the camp)." 

3 Suo instituto. "In accordance with his custom." 

4 Fecit potestatem. "G-ave an opportunity of fighting to the 
enemy." 

7* 



154 



DE BELLO GALLICO. 



partem suarum copiarum quae oppugnaret minora castra ; 
acriter pugnatum est utrimque usque ad vesperum. Occasu 
solis Ariovistus reduxit suas copias in castra 1 multis vulneri- 
bus et illatis et acceptis. Quum Caesar quaereret ex cap- 
tivis quamobrem Ariovistus non decertaret proelio ; reperie- 
bat Kane esse causam, quod esset ea consuetudo apud Germa- 
nos, ut eorum matres-famiiiae declararent sortibus et vati- 
cinationibus 2 utrum esset ex usu proelium commit ti necne : 
eas ita dicere, 8 non esse fas Germanos superare, si conten- 
dissent proelio ante novam lunam. 

LI. Postridie ejus diei Caesar reliquit praesidio utris- 
que castris, quod visum est esse satis ; constituit omnes 
alarios pro minoribus castris in conspectu hostium, 4 quod 
minus valebat multitudine legioniariorum militum pro 
numero hostium, 5 ut uteretur alariis ad speciem. Ipse 
triplici acie instructa, accessit usque ad castra hostium. 
Turn demum necessario Germani eduxerunt suas copias 
castris que constituerunt 6 generatim que paribus intervallis 
Ilarudes, Marcomannos, Triboccos, Vangiones, Nemetes, 
Sedusios, Suevos que circumdederunt omnem suam aciem 
rhedis et carris ne [ali] qua spes relinqueretur in fuga. 7 Eo 
imposuerunt mulieres, quae neutes, passis crinibus, implora- 
bant milites proficiscentes in praelium ne traderent se in ser- 
vitutem Romanis. 

LII. 8 Caesar praefecit singulis legionibus singulos legatos et 



1 Multis vulneribus, &c. ' ' Many wounds having been inflicted and 
received." 

2 Utrum esset ex usu, &c. " Whether it would be advantageous 
that the battle should be joined." 

3 Non esse fas. u It was not lawful or in accordance with the 
Divine will." 

4 Quod minus, &c. ' c Because he was less strong in the number of 
legionary soldiers in proportion to the number of the enemy." 

5 Ut uteretur. u That he might use the auxiliaries for an ap- 
pearance (or show of strength)." 

6 Generatim. ' ' By tribes or races. " 

7 Eo imposuerunt. ' ' On them they placed the women." 

8 Caesar praefecit. ' ' Caesar placed over the several legions sepa- 
rate lieutenants and a quaestor. " 



LIBER PBIMUS. 



155 



quaestorem 1 uti quisque haberet eos testes suae virtutis. Ipse 
commisit proelmm adextro cornu, quod animadvertit earn par- 
tem hostium esse minirae firmam. ISTostri (milites), signo 
dato, fecerunt impetum in hostes, que hostes procurrerunt 
ita repente que celeriter 2 ut non daretur spatium conjiciendi 
pila in hostes. Pilis rejectis, pugnatumest gladiis cominus ; 
at Germ ani, phalange celeriter facta, ex sua consuetudine, 
exceperunt impetus. Complures nostri milites reperti sunt, 
3 qui insilirent in phalangas et revellerent scuta manibus et 
vulnerarent desuper. Quum acies hostium pulsa (esset) a si- 
nistro cornu atque conversa esset in fugara, vehementer pre- 
mebant nostram aciem dextro cornu multitudine suorum 
(militum). Quum P. Crassus adolescens qui praeerat equitatu 
animadvertisset id, 4 quod erat expeditior quam hi, qui versn- 
bantur inter aciem, misit tertiam aciem subsidio nostris labo- 
rantibus (militibus). 

LIU. Ita proelium restitutum est, atque omnes hostes 
verterunt terga neque destiterunt fugere prius quam pervene- 
runt ad flumen Phenum, circiter quinquaginta millia passu- 
um ex eo loco. Ibi perpauci aut confisi viribus contende 
runt transnatare aut, lintribus inventis, repererunt salutem 
sibi. In his fuit Ariovistus, qui, nactus uaviculam deligatam 
ad ripam, profugit ea ; nostri equites consecuti interfecerunt 
omnes reliquos. Fuerunt duae uxores Ariovisti, una Sueva na- 
tione, quam eduxerat secum ab domo : altera Norica, soror regis 
Yocionis, quam, missam a fratre, duxerat in Gallia : utraeque 
perierunt in ea fuga. (Fuerunt) duae filiae harum, altera occisa 
(est), altera capta est. C. Valerius Proeiilus, 6 quum trahere- 

1 Uti quisque. ' ' That each might have theni as the witnesses of 
his own valor." 

2 Ut non daretur. u So that there was not given space or scope 
for hurling their javelins." 

3 Qui insilirent. "Who leaped upon the phalanxes, tore away 
their shields with their hands and inflicted wounds from above." 

4 Quod erat expeditior. "Because he was less occupied than 
those who were engaged in the midst of the line of battle." 

5 Quum traher 'etur, &c. " When he was being dragged along in 
flight by his guards, bound with triple chains." 



156 



DE BELLO GALLIC O. 



tur a custodibus in fuga vinctus trinis catenis incidit in Caesa- 
rem ipsum persequentem hostes equitatu. Quae res quidem 
attulit Caesari non minorem voluptatem quam victoria ipsa, 
quod videbat honestissimumhominemprovinciae Galliae, suum 
familiarem et hospitem, ereptum e manibus hostium, restitu- 
tum sibi ; ^eque fortuna deminuerat quidquam de tanta vo- 
luptate et gratulatione ejus calamitate. 2 Is dicebat ter eon- 
sultum (esse) de se sortibus, se praesente, utrum necaretur 
statim igni an reservaretur in aliud tempus : se esse incolu- 
mem beneficio sortium. Item M. Mettius repertus (est) et 
reduetus est ad eum. 

LEY. Hoc proelio nunciato trans Rhenum, Suevi, qui vene- 
rant ad ripas Hheni, coeperunt reverti domum ; 3 quos Ubii, 
qui incolunt proximi Rhenum ? insecuti perterritos, occiderunt 
magnum numerum ex his. Caesar, duo maximis bellis con- 
fectis una aestate, dednxit exercitum in hiberna in Sequanos 
paullo maturius quam tempus anni postulabat ; praeposuit 
Labienum hibernis ; ipse profectus est in citeriorem Galliam 
4 ad agendos conventus. 

1 Neque fortuna. 1 ' Nor had fortune detracted anything- from so 
great pleasnre and gratification (as he experienced in the victory) by 
the calamity of his friend." 

2 Is dicebat. ' ' This latter reported that it was thrice determined 
by lot concerning him, in his own presence, whether he shonld be 
immediately put to death or reserved for another time ; that he was 
saved by the favorable issue of the lot." 

3 Quos Ubii. " Whom the Ubii following closely, in their disor- 
dered state, slew a large number of them." 

4 Ad agendos conventus. u To act in the (judicial) assemblies," 
i. e. , to hold the assizes. 



LIBER SECUNDUS. 



I. Quum Caesar esset in hibernis in citeriore Gallia, ita 
uti demonstravimus supra, crebri rumores afferebantur ad 
eum que fiebat certior item Uteris Labieni, omnes Belgas, 
1 quam dixeranius esse tertiam partem Galliae, conjurare con- 
tra Eomanum populum que dare obsides inter se : has esse 
causas conjurandi : primum, quod vererentur, ne, 2 omni Gal- 
lia pacata, noster exercitus adduceretur [usque] ad eos ; 
deinde quod solicitarentur ab nonnullis Gallis, partim [ab iis] 
qui, ut noluerant Geimanos versari diutius in Gallia, ita 
ferebant moleste exercitum Romani populi 3 hiemare atque in- 
veterascere in Gallia; partim (ab iis) qui studebant novis 
imperiis mobilitate et levitate animi; ab nonullis etiam 
4 quod vulgo regua in Gallia occupabantur a potentioribus 
atque bis, qui habebant facilitates ad conducendos homines, 
qui poterant minus facile consequi earn rem nostro imperio. 

II. Caesar, commotus iis nunciis que Uteris, conscripsit 
duas novas legiones in citeriore Gallia et, 5 aestate inita 



1 Quam. We should naturally expect quos here, to agree with its 
antecedent Belgae : but by a species of attraction quam is used to 
agree with partem. 

2 Omni Gallia, &c. ' When all Gaul was subdued, our army 
should be led even to them," i. e., with a view to conquest 

3 Hiemare, &c. ' k That the Roman army should winter and be- 
come habituated or established in G-aul." 

4 Quod vulgo, &c. "Because very generally the kingdoms in 
Gaul (the sovereignties of the several States) were being seized (or 
usurped ) by the more powerful and by those who had the means of 
hiring men (as mercenaries) ; and these (usurpers) could less easily 
attain that object under our dominion." 

6 Aestate inita. Literally, "The summer being begun,' 7 i. e., 
4 ' at the beginning of the summer. " 



158 



DE BELLO GALLICO. 



misit Q. Pedium legatum, 1 qui deduceret (eas) in interiorem 
Galliam. Ipse, quum primum inciperet esse 2 copia pabuli, 
venit ad exercitiirti ; 3 dat negotium Senonibus que reliquis 
Galiis, qui erant finitimi Belgis, uti cognoscant ea, quae 
gerantur apud eos que faciant se [Caesareni] certiorem de 
his rebus. Omnes hi constanter nunciaverunt, 4 manus cogi, 
exercitum conduci in unum locum. 5 Tum vero non existi- 
mavit dubitanduni [esse sibi], quin proficisceretur ad eos. 
Re frumentaria pro visa, movet castra que circiter quinde- 
eim diebus pervenit ad fines Belgarum. 

III. Quum venisset eo de improviso 6 que celerius omni 
opinione, Bemi, qui sunt proximi ex Belgis Galliae, miserunt 
legatos ad eum Iccium et Antebrogiuin, primos civitatis, 7 qui 
dicerent (sese) permittere se que omnia sua (bona) in fidem 
atque in potestatem Bomani populi, neque se consensisse 
cum reliquis Belgis 8 neque conjurasse omnino contra Koma- 
num populum : que paratos esse et dare obsides et facere 
imperata et recipere (eum) oppidis et juvare frumento que 
ceteris rebus ; omnes reliquos Belgas esse in armis : que Ger- 
manos, qui incolunt cis Bhenum, conjunxisse sese cum his : 
9 que furorem omnium eorum esse tantum, ut ne quidem 
potuerint deterrere Suessiones, suos fratres que consangui- 



1 Qui deduceret (eas). Literally, "Who should lead them (the 
legions) into," L e., "to lead them." 

2 Copia pabuli. "Plenty of forage or grass," food for horses and 
cattle. 

3 Dat negotium. Literally, "He gives the business," i. e., he 
gives it in charge to the Senones, &c. 

4 Manus cogi. " Bands or bodies of troops were mustering." 

5 Tum vero. "Then, indeed, he did not think that he ought to 
hesitate to march to them." Literally, "It ought not to be hesitated 
by him, but that he should march," &c. 

6 Que celerius. Literally, " And sooner than, all expectation," i. &, 
sooner than any one expected. 

7 Qui dicerent. " To say." 

8 Neque conjurasse. a Nor had at all conspired," &c. 

9 Q ue furorem. ' 4 And that the madness or infatuation of all 
these was so great that they (the Remi) could not even restrain the 
Suessiones, their own brethren and kinsmen, &c. , from uniting with 
these (the Belgae)." 



LIBER SECUNDUS. 



159 



neos, qui utantur eodem jure et eisclem legibus, habeant 
unum imperium que unum magistratum cum ipsis, 1 quin 
consentirent cum his. 

IV. Quum quaereret ab Lis, quae civitates que quantae es- 
sent in armis et quid possent in belio, sic reperiebat ; plerosque 
Belgas esse ortos ab Germanis ; que antiquitus transductos 
[ductos trans] Hhenum, consedisse ibi propter fertilitatem 
loci que expulisse Gallos qui incolerent ea loca ; que esse solos, 
qui, memoria nostrorum patrum, 2 omni Gallia vexata, prohi- 
buerint Teutonos que Cimbros ingredi intra suos fines. 3 Ex 
qua re fieri, u.ti, memoria earum rerum, sumerent sibi mag- 
nam auctoritatem que magnos spiritus in militari re. Beini 
dicebant se habere omnia explorata de numero eorum, 4 prop- 
fcerea quod conjuncti propinquitatibus que afnnitatibus, cog- 
noverint quantam multitudinem quisque pollicitus sit in 
communi concilio Belgarum ad id bellum. Bellovacos pluri- 
mum valere inter eos et virtute et auctoritate et numero ho- 
minum ; 5 hos posse conficere centum millia armata ; pollicitos 
[esse] sexaginta milia electa ex eo numero, que postulare sibi 
imperium totius belli : Suessiones esse suos finitimos que pos- 
sidere latissimos que feracissimos agros. Apud eos Divitia- 
cum fuisse regem etiam nostra memoria,, potentissimum 
(ducem) totius Galliae, qui obtinuerit imperium 6 quum mag- 
nae partis harum regionem, turn etiam Britanniae : nunc 
Galbam esse regem; ad hunc, propter justitiam que pruden- 
tiam, 7 suinmam totius belli deferri voluntate omnium : ha- 

1 Quin consentirent cum Ms. Literally, " But that they should con- 
sent or conspire with these." 

2 Omni Gallia, &c. " When all Gaul was harassed." 

3 Ex qua re, &c. ;t From which circumstance it came to pass, that, 
in consequence of the remembrance of these things, they took to them- 
selves large authority and (assumed) great airs in the business of war." 

4 Propter ea quod, &c. " Because, being united to them by proxi- 
mity and relationship, they knew," &c. 

5 Hos posse conficere. " That these could raise [and equip]." 

6 Quum magnae, &c. "Both of a great part of these regions and 
also of Britain." 

7 Summam, &c. "The chief command of the whole war was 
committed by general consent." 



160 



DE BELLO GALLICO. 



bere oppida duodecim numero, polliceri quinquaginta millia 
armata : Nervios (pollicitos esse) totidem, 1 qui habeantur in- 
ter ipsos maxime feri, que longissinie absint : Atrebates quin- 
decim millia; Ambianos decem millia: Morinos quinque et 
viginti millia : Menapios novem millia : Caletos decern mil- 
lia : Yelocasses et Yeronianduos totidem ; Aduaticos novem 
et viginti millia : Condrusos, Eburones, Caeraesos, Paenia- 
nos, qui appeltantur uno nomine Gerniani, 2 arbitrari ad quad- 
raginta millia. 

Y. Caesar, cohortatus Pemos 3 que prosecutus (eos) ora- 
tione Hberaliter, jussit omnem senatum con venire ad se que 
liberos principum adduci ad se obsides. Omnia quae facta 
sunt diligenter ab his ad diem. Ipse, magnopere cohortatus 
Divitiacum Aeduum, docet, 4 quantopere intersit reipublicae 
que communis salutis, manus hostium 5 distineri, ne confligen- 
dum sit uno tempore cum tanta multitudine. Id posse fieri, 
si Aedui introduxerint suas copias in fines Bellovacorum et 
coeperint populari eorum agros. His mandatis dimittit eum 
ab se. Postquam vidit omnes copias Belgarum, coactas in 
unum locum, venire ad se, que cognovit ab his exploratori- 
bus quos miserat, et ab Pemis, jam ne longe abesse, matura- 
vit transducere exercitum flumen Axonam (ducere trans 
flumen &c.) quod est in extremis finibus Pemorum atque ibi 
posuit castra. Quae res et muniebat unum latus castrorum 
ripis flu minis, et reddebat (ea) quae essent post eum tuta ab 
hostibuSj et efiiciebat ut commeatus ab Pemis que reliquis 
civitatibus possent portari ad eum sine periculo. In eo flu- 
mine erat pons. Ibi ponit praesidium, et in altera parte flu- 
minis reliquit Q. Titurium Salinum legatum, cum sex co- 



1 Qui habeantur, &c. " Who are esteemed among themselves as 
very fierce and are very distant (in location)." 

2 Arbitrari. " They estimated at forty thousand." 

3 Que prosecutus, &c. " And addressed them at length in a friendly 
manner," prosequi oratione is, to continue to address. 

4 Quantopere intersit. i ' How greatly it concerned the republic, " &c. 
6 JDistineri. u Should be kept apart." 



LIBER SECUNDUS. 



161 



hortibus ; jubet munire castra vallo in altitudinem duodecim 
pedum que fossa [in latitudinem J duodeviginti pedum. 

VI. Oppidum Bemorum, nomine Bibrax, aberat ab his 
castris octo millia passuum. Id (oppidum) Belgae 1 ex itin- 
ere coeperunt oppugnare magno impetu. Aegre sustentatum 
est eo die. 2 Oppugnatio Gallorum atque eadem Belgarum est 
haec : ubi, multitudine hominum circumjecta totis moenibus, 
lapides coepti sunt jaci undique in milium, que mums nuda- 
tus est defensoribus, testudine facta, succedunt portas que 
subruunt murum. Quod turn facile fiebat. Nam quum 3 tanta 
multitudo conjicerent lapides ae tela, 4 erat nulli potestas 
consistendi in muro. Quum nox fecisset finem oppugnandi, 
Iccius Eemus (vir) summa nobilitate et gratia inter suos, 
qui turn praeerat oppido, unus ex iis qui venerant ad Oae- 
sarem 5 legati de pace, mitfcit nuncios ad euni [qui dicerent] 
nisi subsidium submittatur sibi, sese non posse diutius susti- 
nere (oppugnationem). 

VII. Eo de media nocte Caesar, usus 6 iisdem ducibus, qui 
■venerant nuncii ab Iccio, mittit Numidas et Gretas sagitta- 
rios et Baleares funditores subsidio oppidanis ; 7 quorum ad- 
ventu, et accessit Bemis, cum spe defensionis, studium pro- 
pugnandi, et discessit hostibus, de eadem causa, spes potiundi 
oppidi. Itaque, morati paulisper apud oppidum que depo- 
pulati agros Bemorum, omnibus vicis que aedificiis, quos po- 
terant adire, incensis, contend erunt omnibus copiis ad castra 



1 Ex itinere. u On their march. " 

2 Oppug?iatio Gallorum. " The mode of conducting a siege on 
the part of the Gauls and likewise of the Belgae, is this." 

3 Tanta multitudo. A collective noun in the singular with a plu- 
ral verb. 

4 Erat nulli. Literally, " There was to no one the power of stand- 
ing on the wall." 

5 Legati. " As ambassadors." 

6 lisdem ducibus. " The same guides." 

7 Quorum adventu. " By whose coming there was at once added 
to the Eemi with the hope of (successful) defence an (increased) de- 
sire of resistance, and there departed from the enemy, for the same 
reason, the hope of getting possession of the town. 



162 



DE BELLO GALLICO. 



Caesaris 1 et posuerunt castra ab minus duobus millibus pas- 
simm ; quae castra, ut significabatur fumo et ignibus, pate- 
bant in latitudineni amplius octo millibus passuum. 

YIII. Caesar primo, et propter multitudinem hostium et 
2 propter eximiam opinionem virtu tis statuit supersedere 
praelio ; tamen periclitabatur quotidie equestribus praeliis, 
quid hostis posset virtute et quid nostri auderent. 8 Ubi intel- 
lexit nostros esse non inferiores, loco pro castris opportuno 
atque idoneo natura ad instruendam aciem (quod is coilis, 
ubi castra posita erant, paullulum editus ex planitie patebat 
ad versus tantum loci in latitudinem, quantum acies instructa 
poterat occupare, atque habebat dejectus ex utraque parte 
lateris, et fastigatus leniter frontem, redibat paullatim ad 
planitiem) ab utroque latere ejus collis obduxit transversam 
fossam circiter quadringentorum passuum, et constituit cas- 
tella ad extremas fossas que ibi collocavit tormenta, ne, quum 
instruxisset aciem, hostes, quod poterant tantum multitudine, 
possent cir cum venire ab lateribus suos [milites] pugnantes. 
Hoc facto, duobus legionibus, quas conscripserat proxime, re- 
lictis in castris, ut, si qua [parte] opus esset, possent duci 
subsidio, constituit reliquas sex legiones in acie pro castris. 
Hostes item instruxerant suas copias eductas ex castris. 



1 Et posuerunt... . ab, &c. ' ' And pitched their camp less than two 
miles off." Literally, " Off or distant by less than two miles j" ab is 
equivalent to our off and seems to be used adverbially. 

2 p ro pter eximiam, &c. ' ' On account of their extraordinary repu - 
tation for bravery determined to abstain from battle." 

3 Ubi intellexit, &c. ' ' When he perceived that our men were not 
inferior (to the enemy), the ground before his camp being- advan- 
tageous and well fitted by nature for forming an army in line of 
battle (inasmuch as that hill where his camp was established, being 
a little elevated from the plain, extended in front as much space in 
breadth as an army formed in line could occupy, and had depressions 
on both sides, and gently sloping in front returned to the level plain) 
he extended from each side ol that hill transversely (for a cover to 
his flanks) a trench of four hundred paces, and constructed redoubts 
at the extremities of the trenches and stationed military engines 
there, lest when he had formed his line, the enemy, as they excelled 
so much in multitude, might be able to surround his soldiers on the 
sides svhile engaged in fighting." 



LIBER SECUNDUS. 



163 



IX. Erat non magna pal as inter nostrum exercitum at- 
que [exercitum] nostrum. Hostes exspectabant, si nostri 
transirent banc [paludem] ; nostri autem, si initium tran- 
seundi fieret ab illis, erant parati in armis, ut aggreclerentur 
(eos) impeditos. Interim contendebatur inter duas acies 
equestri praelio. Ubi neutri faciunt initium transeundi, 1 proe- 
lio equitum secundiore nostris, Caesar reduxit suos [milites] 
in castra. Hostes protinus contenderunt ex eo loco ad flumen 
Axonan, quod deinonstratum est esse post nostra castra. 
Ibi, vadis repertis, conati sunt transducere partem suarum. 
copiarum eo consilio, ut, si possent, expugnarent castellum, 
cui Q. Titurias legatus praeerat que interscinderent pontem ; 
2 si minus potuissent, [ut] popularentur agros Remorum, qui 
erant magno usui nobis ad gerendum bellum, que prohiberent 
nostros commeatu. 

X. Caesar, factus certior ab Titurio, transducit (ducit 
trans) pontem omnem equitatum et Numidas levis armatu- 
rae, funditores que sagittarios, atque contendit ad eos (scilicet 
hostes). In eo loco pugnatum est acriter [ab iis]. Nostri 
aggressi hostes impeditos in flumine occiderunt magnum nu- 
merum eorum. Repulerunt multitudine telorum reliquos 
conantes audacissime transire per eorum corpora ; 3 interfice- 
runt primos qui transierant circumventos equitatu. Hos- 
tes, ubi intellexerunt spem fefellisse se et de expugnando op- 
pido et de transeundo flumine que viderunt nostros ne pro- 
gredi, causa pugnandi, in iniquiorem locum, atque frumentaria 
res caepit deficere ipsos, concilio convocato, constituerunt es- 
se optimum, quemque reverti suam domum 4 et convenirent 
undique ad defendendos eos, in quorum fines Homani primum 

1 Proelio equitum. ft The cavalry fight being more favorable to 
our side." 

2 Si minus, &c. " If they could not do that, that they might lay 
waste the fields of the Rerni, who had been of great use to us for 
carrying on the war, and might cut off our men from (necessary) 
supplies." 

3 Interfieerunt primos, &c. u They surrounded with their cavalry, 
and slew the first who had crossed over." 

4 Et convenirent undique, &c. "And that they should come 



164: DE BELLO GALLICO. 

introduxissent exercitum; ut decertarent in snis [finibus] 
potius quam in alienis finibus, et uterentur domesticis copiis 
frumentariae rei. Ad earn sententiam cum reliquis causis 
liaec ratio quoque deduxit eos, quod cognoverant Divitiacum 
atque Aeduos appropinquare finibus Bellovacorum. 1 Non 
poterat persuaderi his, ut diutius morarentur que ne ferrent 
auxilium suis (amicis). 

XI. Ea re constituta, egressi castris secunda vigilia cum 
magno strepitu ae tumultu, nullo certo ordine neque impe- 
rio, quum qnisque peteret sibi primum locum itineris et pro- 
peraret pervenire domum, 2 fecerunt ut profectio videretur 
consimilis fugae. Hac re statiin cognita per speculatores, 
Caesar veritus insidias, quod nondum perspexerat de qua 
causa discederent, continuit exercitum que equitatum castris. 
Prima luce re confirmata ab exploratoribus, praemisit om- 
nem equitatum, qui moraretur novissimum agmen. Prae fecit 
his Q. Pedium et L. Aurunculeium Cottam legatos. Jussit T. 
Labienum legatum subsequi cum tribus legionibus. Hi ador- 
ti novissimos et prosecuti [eos] multa millia passuum, conci- 
derunt magnam multituclinem eorum fugientium, 3 quum [ii] 
ab extremo agmine, ad quos ventum est [nostris] , consisterent 
que fortiter sustinerent impetum nostrorum militum ; prio- 
res, (quod viderentur abesse a periculo neque continerentur 
ulla necessitate neque imperio) clam ore exaudito, ordinibus 
perturbatis, omnes ponerent in fuga praesidium sibi. Ita 



together from every quarter to defend those into whose territories 
the Romans should first introduce their army." 

1 Non poterat, &c. ' 4 These could not be induced to remain any 
longer, and not bring aid," &c. 

2 Fecerunt ut. " They made their departure seem like a flight." 
Literally, " They caused that their departure should seem," &e. 

3 Quum [ii] ab extremo agmine. ;t Since those in the extreme 
rear, to whom our men first came up, made a stand and bravely 
resisted the attack of our soldiers ; those in front (moreover), be- 
cause they saw that they were remote from danger and were not 
restrained by any necessity or (superior) command, hearing the 
shouting and breaking their ranks, ail placed their safety in flight." 
The great slaughter was owing partly to the rear being abandoned 
and partly to the general rout and flight. 



LIBER SECUNDUS. 



165 



sine ullo periculo nostri interfecerunt tantam multitudinem 
eorum, 1 quantum fuit spatiuni diei ; que sub occasuni solis 
destiterunt que receperunt se in castra, ut erat imperatum 
[erat] . 

XII. Postridie ejus dies Caesar, prius quam hostes recipe- 
rent se ex terrore ae fuga, duxit exercituni in fines Suessio- 
num qui erant proximi Hemis et, magno itinere confecto, con- 
tendit ad oppidum Noviodunum. Conatus 2 oppugnare id ex 
itinere, quod audiebat esse vacuum ab defensoribus, non po- 
tuit 2 expugnare propter latitudinem fossae que altitudinem 
muri, 3 paucis defendentibus. Castris munitis, caepit 4 agere 
vineas que comparare [ea] quae erant usui ad oppugnandum. 
Interim onmis multitudo Suessionum ex fuga convenit in op- 
pidum proxima nocte. Yineis celeriter actis ad oppidum, ag- 
gerejacto, que turribus constitutis, permoti magnitudine 
operum, quae Galli neque viderant ante neque audierant, et 
celeritate Homanorum, mittunt legatos ad Caesarem de de- 
ditione 5 et, Remis petentibus, impetrant ut eonservarentur. 

XIII. Caesar, primis civitatis acceptis obsidibus atque 
duobus filiis regis Galbae ipsius, que omuibus armis traditis 
ex oppido, accepit Suessiones in deditionem que ducit exer- 
citum in Bellovacos. 6 Qui quum contulissent se que sua om- 
nia in oppidum Bratuspantium atque Caesar cum exercitu 
abesset ab eo oppido circiter quinque millia passuum, omnes 
majores natu egressi ex oppido caeperunt tendere manus ad 
Caesarem et significare voce, sese venire in ejus fidem ac po- 
testatem neque cont'endere armis contra Romanum populum. 
Item, quum accessisset ad oppidum que poneret castra ibi, 



1 Quantum, &c. u As there was space of day," or daylight to 
operate in. 

2 Oppugnare. " To assault." Expugnare. " To take by assault." 

3 Paucis defendentibus. "Although but few were defending it." 

4 Agere vineas. " To put in motion the vineae or mantlets to cover 
a besieging party." 

5 Et Remis petentibus. ' ' And through the intercession of the 
Remi they obtain (the boon of) preservation, or of being spared." 

6 Qui quum. "When these." 



166 



DE BELLO GALLICO. 



pueri que niulieres, manibus 1 passis ex muro, suo more, peti- 
erunt pacein ab Romanis. 

XIV. Pro his Divitiacus (nam post discessum Belgaruni, 
copiis Aeduorum dimissis, reverterat ad eum) 2 facit verba : 
Bellovacos fuisse omni tempore in fide atque amicitia Aeduae 
civitatis ; impulsos ab suis principibus, qui dicerent Aeduos, 
redactos a Caesare in servitutem, perferre omnes indignitates 
que conturuelias, 3 et defecisse ab Aeduis et intulisse bellum 
Romano populo. [Eos], qui fuissent 4 principes hujus con- 
silii, quod intelligerent qu an tarn calamitatem intulissent ci- 
vitate, profugisse in Britanniam. Non solum Bellovacos sed 
etiam Aeduos pro his petere, ut utatur sua dementia ac 
mansuetudine in eos. 5 Quod si fecerit, amplificaturum auc- 
toritatem Aeduorum apud omnes Belgas ; quorum auxiliis 
at opibus, si qua bella inciderint, consuerint sustentare (ea). 

XY. Caesar, causa honoris Divitiaci atque Aeduorum, 
dixit sese recepturum eos in fidem et conservaturum ; sed 
quod erat ci vitas magna auctoritate inter Belgas atque prae- 
stabat multitudine hominum, poposcit sexcentos obsides. 
His traditis que omnibus armis collatis ex oppido, pervenit 
ab eo loco in fines Ambianorum, qui dedideriut se que sua 
omnia sine mora. Nervii attingebant eorum fines ; de quo- 
rum natura que moribus quum Caesar quaereret, sic reperie- 
bat. Nullum adituni ad eos esse (datum) mercatoribus ; pati 
nihil vini que reliquarum rerum pertinentium ad luxuriam, 
inferri, quod existimarent 6 his rebus animos relanguescere 
et virtutem remitti : esse feros homines que magnae virtu- 
tis ; increpitare atque incusare reliquos Belgas qui dedidis- 



1 Passis. From pando, " Spread out." 

2 Facit verba. "Makes (these) representations." 

3 Et defecisse. u They had both fallen off from the alliance of the 
Aedui, and had made war," &c. 

4 Principes. ' 1 Chief authors. " 

5 Quod sifecerit. " If he did this." 

6 Sis rebus. u By these things their minds were enervated and 
their valor relaxed." 



LIBER SECUNDUS. 



167 



sent se Eomano populo, 1 que projecissent patriani virtutem : 
2 confirmare, sese neque missuros legatos neque accepturos 
ullara conditionem pacis. 

XYI. Quum fecisset iter triduum per eorum fines, inve- 
niebat ex captivis fiumen Sabim abesse ab suis castris non 
amplius decern millia passuum ; omnes Nervios consedisse 
trans id fiumen,. que ibi una cum Atrebatibus et Veroinandis 
suis finitimis expectare adventum Romanorum (nam per- 
suaserant utiisque his uti experirentur eandem fortunam 
belli) ; copias Acluatucorum etiam expectari ab his atque 
esse in itinere ; conjecisse mulieres que (eos) qui per aetatem 
viderentur inutiles ad pugnam in eum locum, 3 quo non esset 
aditus exercitui propter paludes. 

XVII. His rebus cognitis, praemittit exploratores que 
centuriones, qui deligant locum idoneum castris. Que quum 
complures ex dedititiis Belgis que reliquis Gallis secuti 
Caesar em, facer ent iter una [cum illoj : quidam ex his, ut 
cognitum est postea ex captivis, 4 consuetudine itineris nos- 
tri exercitus eorum dierum perspecta, pervenerunt ad Ner- 
vios nocte atque dempnstrarunt iis 5 magnum numerum im- 
pedimentorum intercedere inter singulas legiones, 5 neque esse 
quidquam negotii, quum prima legio venisset in castra que 
reliquae legiones abessent magnum spatium, 6 adoriri hanc 
sub sarcinis ; qua pulsa, que impedimentis direptis, futurum 
(esse), ut reliquae non auderent consistere contra. 7 Adjuva- 

1 Que projecissent. u And had renounced their hereditary valor.' 7 

2 Confirraare. ' ' They resolutely affirmed. ' ' 

3 Quo non, &c. " Where there was no access to our army." 

4 Consuetudine itineris, &c. u After seeing our army's method of 
marching in those days. " 

5 Neque esse, &c. 41 Nor was there any difficulty." 

6 Adoriri hanc, &c. " To attack this legion while under the 
encumbrance of their baggage." 

7 Adjuvabat etiam, &c. " It favored also the counsel of those 
who brought this information that the Nervii from an early period, 
inasmuch as they were not strong in cavalry (for neither to this day 
do they give attention to this thing, but depend upon foot soldiers 
for whatever they are able [to accomplish] ), in order that they might 
embarrass more easily the cavalry of their neighbors, if it approached 



168 



DE BELLO GALLICO. 



bat etiam consilium eorum, qui deferebant rein, quod Ner- 
vii aiitiquitus, quum possent nihil equitatu (enim neque ad 
hoc tenipus student ei rei sed valent pedestribus copiis quid- 
quid possunt) quo facilius impedirent equitatuni finitimorum, 
si venisset ad eos causa praedandi, teneris arboribus incisis 
atque inflexis, crebris ramis interjectis in latitudinem et 
rubis que sentibus, efFecerant ut hae sepes praeberent muni- 
menta instar muri ; quo posset non modo intrari, sed ne 
quidem perspici. Quura iter nostri agminis impediretur 
his rebus, Nervii aestimaverunt consilium non omitten- 
dum sibi. 

XYHL Natural loci, quern locum nostri delegerant castris 
erat haec. Collis 1 declivis aequaliter ab sunimo vergebat 
ad flunieii Sabim quod supra nominavimus. 2 Ab eo flumine 
pari acclivitate collis nascebatur, ad versus et contrarius huic, 
circiter ducentos passus, apertus infima (parte), silvestris ab 
superiore parte, ut non posset facile perspici introrsus. Intra 
eas silvas hostes continebant se in occulto : in aperto loco 
3 secundum numen paucae stationes equitum videbantur. 
Altitudo numinis erat circiter trium pedum. 

XIX. Caesar, equitatu praemisso, subsequebatur omnibus 
copiis ; 4 sed ratio que or do agminis habebat se aliter ac Bel- 
gae detulerant ad Nervios. 5 Nam quod appropinquabat ad 
hostes, Caesar, sua consuetudine, ducebat sex expeditas le- 
giones ; post eas collocarat inpedimenta totius exercitus : 



them for the sake of plunder, by cutting and bending small trees, 
by interposing numerous branches, laterally, with briers and thorns 
(also), had made these hedges afford a fortification like a wall, 
whither entrance could not be effected and not even the sight could 
penetrate." 

1 Declivis, &c. u Sloping evenly." 

2 Ab* eo flumine, &c. 44 From this river, by a like ascent, a hill 
rose facing and opposite to this." 

3 Secundum flu men, &c. k * Along the river a few cavalry stations 
were seen." 

4 Sed ratio, &c. " But the plan and order of march was different 
from that the Belgae had reported to the Nervii." Literally, 11 Had 
itself otherwise than," &c. 

6 Nam quod, &c. 44 For because he was approaching the enemy." 



LIBEE SECUNDUS. 



169 



incle duae legiones, quae conscriptae erant proxime, claude- 
bant totum agmen que erant praesidio impedirnentis. Nostri 
equites, transgressi flumen cum funditoribus que sagittariis, 
commiserunt proeKum cum equitatu hostium. 1 Quum illi 
reciperent se identidem in silvas ad suos ac rursus facerent 
impetum ex silva in nostros, neque nostri auderent insequi 
(eos) cedentes longius, quam ad quern finem porrecta ac 
aperta loca pertinebant : interim sex legiones, quae venerant 
primae, opere dimenso, coeperunt munire castra. Ubi prima 
impedimenta nostri exercitus visa sunt ab his, qui latebant 
abditi in silvis (quod tempus convenerat inter eos commit- 
tandi proelii) 2 ita, ut constituerant aciem que ordines intra 
silvas atque ipsi confirmaverunt sese, subito provolaverant 
omnibus copiis que fecerunt impetum in nostros equites. 
His facile pulsis ac proturbatis, incredibili celeritate decu- 
currerunt ad flumen, ut paene uno tempore hostes viderenter 
et ad silvas, et in numine, et jam 3 in nostris manibus. Ea- 
dem celeritate autem 4 contenderunt adverso colle ad nostra 
castra atque [ad] eos, qui occupati erant in opere. 

XX. Omnia erant agenda Caesari uno tempore ; vexillum 
proponendum, quod erat insigne quum oporteret concurri ad 
arma : 5 signum dandum tuba : milites revocandi ab opere: 
[ii] qui processerant paullo longius, causa petendi aggeris, 
arcessendi : acies instruenda, milites cohortandi, signum 
dandum, magnam partem quarum rerum bre vitas temp oris 
et successus et incursus hostium impediebat. Duae res 
erant subsidio his difhcultatibus, scientia atqiae usus mili- 



1 Quumilli, &c. " While they repeated^ retreated (for shelter) to 
the woods to their own men, and again made an attack from the 
woods upon our men, and our soldiers did not dare to follow them 
in their retreat farther than the limit to which the extended and 
open country reached ; the six legions meanwhile," &c. 

2 Ita ut constituerant, &c. "Just as they had formed their line 
and ranks within the woods, and had themselves previously deter- 
mined," &c. 

3 In nostris manibus. " Close at hand ; within our reach." 

4 Contenderunt adverso colle. " They marched up the hill." 

5 Signum dandum. a The watchword was to be given." 

8 



170 



DE BELLO GALLICO. 



turn, quocl exercitati superioribus proeliis, poterant ipsi non 
minus commode praescribere sibi, quid oporteret fieri, quam 
doceri ab aliis ; et quod Caesar vetuerat singulos legatos dis- 
cedere ab opere que singulis legionibus, nisi castris munitis. 
Hi propter propinquitatem et celeritatem hostium ^am spec- 
tabant nihil imperium Caesaris, sed administrabant per se 
quae videbantur. 

XXI. Caesar, necessariis rebus imperatis, decucurrit ad 
cohortandos milites in quam' partem fors obtulit et devenit 
ad decimam legionem. Cohortatus milites non longiore ora- 
tione, quam uti retinerent memoriam suae pristinae virtutis, 
neu perturbarentur animo, que fortiter sustinerent impetum 
hostium, quod hostes non aberant longius quam quo telum 
posset adjici, dedit signum committendi proelii. Atque pro- 
fectus in alteram partem, item causa cohortandi, occurrit 
pugnantibus. Tanta fuit exiguitas temporis que tarn para- 
tus animus hostium ad climicandum, ut tempus defuerit non 
modo 2 ad accoinmodanda insignia, sed etiam ad induendas 
galeas que cletrahenda tegumenta scutis. In quam partem 
quisque casu devenit ab opere, que quae prima sigma con- 
spexit, ad haec constitit, ne, in quaerendis suis, dimitteret 
tempus pugnandi. 

XXII. Exercitu instructo, magis ut natura loci que dejec- 
tus collis et necessitas temporis, quam ut ratio atque orclo 
militaris rei postulabat, 8 quum legiones diversis locis, aliae 
in alia parte, resisterent hostibus, que densissimis sepibus, 
ut ante demonstravimus, interjectis prospectus inpediretur ; 
neque certa subsidia poterant collocari neque provideri quid 
in quaque parte esset opus, neque omnia imperia administra- 
ri ab uno. Itaque 4 in tanta iniquitate rerum, varii eventus 
fortunae quoque sequebantur. 

1 Jam spectabant. * 8 Did not at all wait for the command of Caesar." 

2 Ad accommodanda insignia. u For adjusting their military in- 
signia to the helmets," either their several emblems or their crests. 

3 Quum. u Inasmuch as." 

4 In tanta iniquitate. u In such an unpropitious situation of 
aSairs." 



LIBER SECDNDCS. 



171 



XXIII. Milites nonae [legionis] et decimae legionis, ut 
constiterant acie in sinistra parte, pi lis emissis, celeriter ex 
snperiore loco compulerunt in flumen Atrebates, examinatos 
cnrsu ac lassitndine que confectos vulneribus (nam his ea 
pars obvenerat), et insecuti [eos] conantes transire interfece- 
runt gladiis niagnam partem eorum impeditam. 1 Ipsi non 
dubitaverunt transire flumen et progressi in iniquum locum, 
proelio redintegrato, dederunt in fugam rursus regressos ac 
resistentes hostes. Item in alia parte duae diversae legiones, 
undecima et octava, Yeromanduis profligatis, qiubuscum con- 
gressi erant, ex superiore loco praeliabantur in ipsis ripis 
fluminis. 2 At turn fere totis castris nudatis a fronte et ab 
sinistra parte, 3 quum duodecima legio et, non magno inter- 
vallo ab ea, septima constitisset in dextro cornu, omnes Ner- 
vii confertissimo agmine, Boduognato duce, qui tenebat sum- 
mum imperii, contenderunt ad eum locum ; pars quorum 
coepit circumvenire legiones 4 aperto latere, pars petere sum- 
mum locum castrorum. 

XXIV. Eodem tempore nostri equites que pedites levis 
armaturae, qui fuerant una cum iis, quos dixeram pulsos 
(esse) primo impetu hostium, quum reciperent se in castra 
occurrebant 5 adversis hostibus ac rursus petebant fugam in 
aliam partem ; et calones, qui ab decumana porta ac summo 
jugo collis conspexerant nostros victores transisse flumen, 
egressi causa praedandi, 6 quum respexissent et vidissent hos- 
tes versari in nostris castris, mandabant sese praecipites ru- 
gae. Simul clamor que fremitus eorum, qui veniebant cum 
impedimentis, oriebatur, 7 que alii in aliam partem ferebantur, 

1 Ipsi. " They themselves," the soldiers of the 9th and 10th 
legions. 

2 At turn. " At this moment ; at this stage of the battle." 

3 Quum. " Since." 

4 Aperto latere. u On their open flank." 
6 Adversis. " Face to face." 

6 Quum respexissent, &c. " When they looked back and saw the 
enemy to be busily occupied in (plundering) our camp." 

7 Que alii in aliam partem, &c. u And some were hurried in one 
direction and some in another, under the influence of terror." 



172 



DE BELLO GALLICO. 



perterriti. Omnibus quibus rebus Treviri equites permoti, 
quorum virtu tis est singularis opinio inter Gallos, qui missi 
ab civitate venerant ad Caesarem 1 causa auxilii, quum 
viclissent nostra castra compleri multitudine hostium, 
legiones premi et teneri paene circumventas, calones, 
equites, funditores, Numidas fugere 2 di versos que dissipa- 
tos in omnes partes, nostris rebus desperatis, contende- 
runt domum ; renunciaverunt civitati Romanos pulsos que 
superatos [esse], hostes potitos [esse] eorum castris que 
impedimentis. 

XXY. Caesar, profectus ab cohortatione decimae legionis 
ad dextrum cornu, ubi vidit suos urgeri, que signis duodeci- 
mae legionis collatis in unum locum, 3 confertos milites esse 
ipsos impedimento sibi ad pugnam ; omnibus centurionibus 
quartae coliortis occisis que signifero inter feet o, sigao amisso, 
fere omnibus centurionibus reliquarum cohortium aut vul- 
neratis aut occisis, in his primopilo P. Sextio Baculo fortis- 
simo viro 4 confecto multis que gravibus vumeribus, ut jam 
non posset sustinere se, reliquos 5 esse tardiores ; 6 et nonnul- 
los ab novissimis desertos excedere praelio ac vitare tela ; 
que 7 hostes a f route ne intermittere subeuntes ex inferiore 
loco et instare ab utroque latere ; et rem esse in augusto, ne- 
que esse ullum subsidium quod posset sabmitti: scuto de- 
tracto uni militi ab novissimis, quod ipse venerat eo sine 
scuto, processit in primam aciem que, centurionibus appella- 
tis nominatim, coliortatus reliquos milites, jussit inferre 



1 Causa auxttii. " With a view to affording assistance." 

2 Diversos que dissipatos. u Separated and scattered in all direc- 
tions. " 

3 Confertos milites. "The crowded (ranks of the) soldiers to be 
themselves an obstacle to one another in fighting.'' 

4 Confecto. "Exhausted." 

5 Esse tardiores. " To relax their efforts." 

6 Et nonnidlos. 1 ' And some in the rear, left without control, to 
retire from the battle." 

7 Hostes, &c. ' k The enemy in front not to cease coming up from 
the lower ground, and (at the same time) to be pressing on the at- 
tack from the sides, and the situation to be critical." 



LIBER SECUNDUS. 



173 



signa 1 et laxare manipulos, quo possent facilius uti gladiis. 
Cujus advent a spe illata militibus, ac animo redintegrate-, qu- 
um cupcrent, quisque pro se, 2 navare operam in conspectu irn- 
peratoris et jam in suis extremis rebus, — impetus hostium 
paullum tardatus est. 

XXYI. Caesar, quuni vidisset septimam legionem quae 
constiterat juxta, item urgeri ab lioste, monuit tribunos 
militum ut legiones paullatim 3 conjungerent sese et inferrent 
conversa signa in hostes. Quo facto, quum ferrent auxil- 
ium alius alii, 4 neque timerent ne circumvenirentur aversi 
ab hoste, coeperunt audacius resistere ac fortius pugnare. 
Interim milites duarum legionum, quae fuerant in novissimo 
agmine 5 praesidio impediments, proelio nunciato, 6 incitato 
cursu, conspiciebantur ab hostibus in summo colle. Et T. 
Labienus, potitus castris bostium et ex superiore loco con- 
spicatus quae res gererentur in nostris castris, misit decimam 
legionem subsidio nostris. Qui quum cognovissent ex fuga 
equitum et calonum, in quo loco res esset, que in quanto 
periculo et castra et legiones et imperator versaretur, 7 fece- 
runt nihil reiiqui sibi ad celeritatem. 

XXYII. Adventu horum tanta commutatio rerum facta 
est ut nostri, etiam (ii) qui procubuissent confecti vulneri- 
bus, innixi scutis, redintegrarent proelium ; turn calones, 
conspicati hostes perterritos, 8 etiam inermes occurrerent ar- 



1 Et laxare manipulos. u And to open their files that they might 
be able more easily to use their swords." 

2 Navare operam. " To act with vigor." 

3 Conjungerent sese, &c. " That the legions should gradually 
unite and present a double front to the enemy," to avoid being 
surrounded and attacked in the rear. 

4 Neque timerent. k ' And no longer feared that they should be 
surrounded in the rear." 

5 Praesidio. " To guard the baggage." Literally, u For a guard 
to the baggage." 

6 Incitato cursu. ' ' Advancing at a quickened pace, became visible 
to the enemy on the summit of the hill." 

7 Fecerunt nihil reiiqui. u Left nothing undone by them with 
respect to speed." Made all possible haste. 

8 Etiam inermes. u Although unarmed." 



174 



DE BELLO GALLICO. 



matis : equites vero, ut delerent virtute turpitudinem fugae, 

1 praeferrent se in omnibus locis pugnae legionariis militi- 
bus. At hostes etiam in extrema spe salutis, praestiterunt 
tantani virtutein, ut quum primi eorum cecidissent, proximi 

2 insist erent jacentibus atque pugnarent ex eorum corpori- 
bus ; his dejectis et coacervatis cadaveribus, ut ex tumulo, (ii) 
qui superessent ? conjicerent tela in nostros et remitterent 
intercepta piia ; ut deberet judieari homines tantae virtu tis 

3 non nequidquam ausos esse transire latissimum flumen, 
ascendere altissimas ripas, subire iniquissimum locum ; 4 quae 
maornitudo animi ex difficillimis redegerat facilia. 

XX VIII. Hoc proelio facto et gente ac nomine Nervio- 
rum 5 redacto prope ad internecionem, majores natu, quos 
dixeramus collectos (esse) una cum pueris que mulieribus 
in aestuaria»ac paludes, hac pugna nunciata, quum arbitra- 
rentur 6 nihil impeditum victoribus, nihil tutum victis, con- 
sensu omnium qui supererant, miser unt legatos ad Caesarem 
que dediderunt se ei, et in commemoranda calamitate civita- 
tis dixerunt sese redactos esse ex sexcentis ad tres senatores, 
ex sexagenta millibus hominum ad vix quingentas, qui pos- 
sent ferre arma. Quos Caesar, ut videretur usus [esse] 
misericordia in miseros ac supplices, diligentissime conser- 
vavit, que jussit uti suis finibus atque oppidis, et imperavit 
nnitimis ut prohiberent se que suos ab injuria et malehcio. 

XXIX. Aduatici, de quibus supra scripsimus, 7 quum 



1 Praeferrent se. u Everywhere strove to surpass the legionary 
soldiers in the battle." Literally, " Put themselves before the 
legionary soldiers for the battle." 

a Insisterent, &c. kt Stood upon the prostrate (forms of their 
companions), and fought from their (dead) bodies." u From these 
fallen and heaped up bodies, as from a mound or hill," &c. 

3 Non nequidquam. kt Not without good grounds," 

4 Quae magnitudo, &c. u Which things their greatness of spirit, 
from being very difficult, had rendered (comparatively) easy." 

5 JRedacto, &c. 1 c Reduced almost to extermination. ' ' 

6 Nihil impeditum. fc< That nothing was an obstacle to the victorious 
(Romans), and nothing a guaranty of safety to the vanquished 
(Nervii)." 

7 Quum, &c. 4 * Although they were coming." 



LIBER SECUNDUS. 



175 



venirent omnibus copiis auxilio jSTerviis, hac pugna nunciata, 
1 ex itinere reverterunt donmni : cunctis oppidis que castel- 
lis desertis, contulerunt omnia sua in unum oppidum egregie 
munitum natura. Quod quum ex omnibus partibus in cir- 
cuitu baberet altissimas rupes que 2 despectus, ex una parte 
3 leniter acclivis aditus relinquebatur in latitudinem non 
amplius ducentorum pedum ; quern locum munierant altis- 
simo duplici muro ; turn collocarant in muro saxa magni 
ponderis et praeacutas trabes. Ipsi erant prognati ex Cim- 
bris que Teutonis ; que, quum facerent iter in nostram pro- 
vinciam atque Italiam, iis impedimentis quae non poterant 
4 agere ac portare secum depositis citra flumen Blienum, re- 
liquerunt una (cum iis impedimentis) ex suis, custodiae ac 
praesidio, sex millia bominum. Hi, 5 post eorum obitum, 
exagitati multos annos a finitimis, quum alias inierrent bel- 
lum, 6 alias defenderent [bellum] illatum, pace facta, consen- 
su omnium eorum delegerunt bunc locum domicilio sibi. 

XXX. Ac primo adventu nostri exercitus faciebant cre- 
bras excursiones ex oppido, que contendebant cum nostris 
parvulis praeliis ; postea, circummuniti vallo duodecim pe- 
dum in circuitu quindecim millium, que crebris castellis, con- 
tinebant sese oppido. TJbi, vineis actis, aggere exstructo, 
viderunt turrim constitui procul, primum (coeperunt) 7 irri- 



1 Ex itinere. " (Immediately) from their march," without waiting 
to join the Nervii. 

2 Despectus. "Eminences." Literally, "Places to look down 
from." 

3 Leniter acclivis aditus. w A gently sloping approach." 

4 Agere ac portare. Two verbs applicable to the two kinds of 
impedimenta they left behind, cattle and military stores. 

5 Post eorum obitum. u After the destruction of their (country- 
men)," the Cimbri and Teutoni. 

6 Alias defenderent illatum. " At another time repelled invasion." 
Bellum illatum is war waged, or invasion. 

7 Irridere, &c. ' ' To indulge in derision, and to cry out wifch 
(bantering) words from the wall, (asking) for what purpose so great 
an engine was constructed at so great a distance, (and) with whafc 
hands and by what strength men, especially of such insignificant 
stature (for, for the most part, in comparison with the magnitude 
of their own bodies, our littleness is to the Gauls a matter of con- 



176 



DE BELLO GALLIC 0. 



dere atque increpitare vocibus ex muro, quo tanta machi- 
natio institueretur ab tanto spatio ? Quibusnam manibus 
ant quibus viribus, praesertim homines tantulae staturae 
(nam plerumque prae magnitndine snornm corporum nostra 
bre vitas est contemptni Gallis bominibns) confiderent sese 
collocare in mnros tnrrim tanti oneris ? 

XXXI. TJbi vera viderunt (tnrrim) moveri et appropin- 
qnare maenibus, commoti nova atque inusitata specie, mi- 
sernnt legatos ad Caesarem de pace, qui locuti (sunt) ad 
hunc modum : Se non existimare Pomanos gerere bellum 
sine divina spe, 1 qui possent promovere machinationes tantae 
altitudinis tanta celeritate et pugnare ex propinquitate : 
dixerunt [se] permittere se que omnia sua [bona] eorum 
potestati. Petere ac deprecari unum: si forte pro sua de- 
mentia ac mansuetudine quam ipsi audirent ab aliis, statu- 
isset Aduatucos esse conservandos, ne despoliaret se armis : 
fere omnes finitimos esse inimicos sibi ac invidere suae vir- 
tuti; a quibus non possent defendere se, armis traditis. 
2 Praestare sibi, si deducerentur in eum casum, pati quamvis 
fortunam a Romano poj)u]o, quam interfici per cruciatum ab 
his inter quos consuessent dominari. 

XXXII. Ad haec Caesar respondit : se magis sua con- 
suetudine quam eorum rnerito conservaturum civitatem, si 
dedissent se prius quam aries attigisset murum : 3 sed esse 
nullam conditionem deditionis nisi armis traditis : se factu- 
rum id quod fecisset 4 in Xerviis, que imperaturum finitimis 
ne inferrent (ali)quam injuriam deditiis Poniani populi. 
Pe nunciata ad suos, dixerunt [se] facere quae imperarentur. 
Magna multitucline armorum jacfca de muro in fossam, quae 



tempt), hoped that they could put in place against their walls a 
turret of such weight." 

1 Qui possent. ki Since they were able," &c. 

2 Praestare sibi, &c. " That it was better for them, if they should 
be reduced to that state." 

3 Sed esse, &c. ' ' But that there could be no terms of surrender 
unless their arms were delivered up." 

4 In Nerviis. u In the case of the Nervi." 



LIBER SECUNDUS. 



177 



erat ante oppidum, sic ut acervi armorum prope adaequarent 
summam muri que altitudinem aggeris ; et tamen circiter 
tertia parte, ut perspectum est postea, celata atque retanta 
in oppido, portis patefactis, 1 usi sunt pace eo die. 

XXXIII. Sub vesperum Caesar jussit portas claudi que 
milites exire ex oppido, ne oppidani acciperent [ali]quam 
injuriamab militibus noctu. 2 Illi, consilio ante inito, ut in- 
tellectum est, quod crediderant, deditione facta nostros de- 
ducturos praesidia aut denique servaturos indiligentius, part- 
im cum bis armis quae retinuerant et celaverant, partim scu- 
tis factis ex cortice aut intextis viminibus, quae subito, ut 
exiguitas temporis postulabat, induxerant pellibus, tertia 
vigilia, qua (parte) ascensus ad nostras munitiones videbatur 
minime arduus, repente fecerunt eruptionem ex oppido om- 
nibus copiis. Celeriter, ut Caesar ante imperarat, significa- 
tione facta ignibus, 3 concursum est eo ex proximis castellis, 
que pugnatum ab hostibus ita acriter ut debuit pugnari a 
fortibus viris, in extrema spe salutis, iniquo loco, contra eos qui 
jacerent tela ex vallo que fcurribus, quum in virtute una omnis 
spes salutis consisteret. 4 Ad quatuor millibus bominum oc- 
cisis, reliqui rejecti sunt in oppidum. Postridie ejus diei, 
portis refractis, quum jam nemo defenderet, atque nostris mi- 
litibus intromissis, 5 Caesar vendidit universam sectionem 

1 Usi sunt pace. " They enjoyed peace on that day. " 

2 Illi consilio, &c. ' 4 They in accordance with a plan before con- 
cocted, as is supposed, because they believed that after the surren- 
der was made our men would withdraw the garrisons or at least 
keep guard with less care, partly with the arms which they had re- 
tained and concealed, partly with shields made of bark or woven 
twigs, which on the instant, as the shortness of the time demanded, 
they had covered with skins, in a direction where the ascent to our 
lines of fortification seemed to be least difficult, suddenly made a 
sortie from the town with all their forces." 

3 Concursum est eo. ' ' There was a gathering of forces to that 
point from the nearest forts (on the part of the Romans), and the 
enemy fought as fiercely as brave men ought to fight." 

4 Ad quatuor. "About four thousand " rejecti sunt, 

■ ' were driven back. " 

5 Caesar vendidit. u Caesar sold at public sale the whole spoil of 
that town (the captives and their property)." 

8* 



178 



I)E BELLO GALLICO. 



ejus oppidi. Ab his, qui emerant, numerus quinquaginta 
trium millium capitum relatus est ad eum. 

XXXIY. Eodem tempore factus est certior a P. Crasso, 
quern cum una legione miserat ad Yenetos, TJnellos, Osismios, 
Curiosolitas, Sesuvios, Aulercos, Rhedones, quae sunt mariti- 
mae civitates que attingunt Oceanum, omnes eas civitates re- 
dactas esse in ditionem que potestatem Roruani populi. 

XXXY. His rebus gestis, omni Gallia pacata tanta opi- 
nio hujus belli perlata est ad barbaros, uti legati ab his na- 
tionibus, quae incolerent trans Rhenum, mitterentur ad Cae- 
sarem, quae pollicerentur se daturas obsides, facturas impe- 
ria : quas legationes Caesar, quod properabat in Italiam que 
Illyricum, jussit reverti ad se, 1 proxima aestate inita. Ipse, 
legionibus deductis in hiberna in Carnutes, Andes, que Turo- 
nes, quae civitates erant propinquae his locis ubi gesserat hel- 
ium, profectus est in Italiam, que ob eas res, 2 ex literis Cae- 
saris, supplicatio quindecim dies decreta est, quod accidit 
nulli ante id tempus. 



1 Proxima aestate inita. "At the beginning of the next sum- 
mer." 

2 Ex literis Oaesaris. " As reported by the letters of Caesar." 
.... supplicatio, 1 ' A public thanksgiving (to last) during fifteen 
days was decreed." 



LIBER TERTIUS. 



Quum Caes&T proficisceretur in Italiam, misit Servium 
Galbam cum duodecima legione et parte equitatus in Nantu- 
ates, Yeragros, que Sedunos, qui pertinent ab finibus Allobro- 
gum et lacu Lemanno et numine Bhodano ad summas Alpes. 
Causa mittendi fuit quod volebat iter patefieri per Alpes, 
quo mereatores consuerant ire cum magno periculo que cum 
magnis portoriis. Permisit huic, si arbitraretur esse opus, 
uti coilocaret legionem in eis locis causa liiemandi. Galba, 
aliquot secundis proeliis factis que compluribus castellis 
eorum expugnatis, legatis missis ad eum undique que obsidi- 
bus datis et pace facta, constituit collocare duas cohortes in 
Nantuatibus, et ipse cum reliquis cohortibus ejus legionis 
liiemare in vico Yeragrorum, qui appellatur Octodurus, qui 
vicus, positus in valle, 1 non magna planitie adjecta, contine- 
tur undique altissimis montibus. Quum hie divideretur in 
duas partes numine, concessit alteram partem ejus vici Gal- 
lis, attribuit alteram, relictam vacuum ab illis, cohortibus 
ad hiemandum. Munivit eum locum vallo que fossa. 

II. Quum complures dies hibernorum transissent, que 
jussisset frumenturn comportari eo, subifco factus est certior 
per exploratores omnes discessisse noctu ex ea parte vici 
quam concesserat Gallis, que montes, qui impenderent, teneri 
a maxima multitudine Sedunorum et Yeragroram. Ut 
Galli subito caperent consilium renovandi belli que oppri- 
mendae legionis, id acciclerat de aliquot causis ; primum 
quod despiciebant legionem 2 que earn ne plenissimam, propter 

1 Non magna. ' ' With no great extent of level surface super- 
added." 

2 Que earn, &c. Literally, "And that not a very full one." 
Translate, ki Which was not a very full one." 



180 



DE BELLO GALLICO. 



paucitatem, duabis cohortibus detractis, et compluribus sin- 
gulatim, qui missi erant causa petendi commeatus, absenti- 
bus ; turn etiam quod existimabant propter iniquitatem loci, 
1 quum ipsi decurrerent ex montibus in vallem et conjicerent 
tela, ne quidem suum primum impetum sustineri. 2 Accede- 
bat, quod dolebant suos liberos abstractos (esse) ab se no- 
mine obsidum ; 3 et habebant persuasum sibi Romanos conari 
occupare culmina Alpium non solum causa itinerum, sed 
etiam perpetuae possessionis ; et adjungere ea loca finitimae 
provinciae. 

III. His nunciis acceptis, Galba, quum neque opus que 
munitiones hibernorum essent plene perfectae 4 neque esset 
satis provisum de frumento que reliquo commeatu, quod, 
declitione facta que obsidibus acceptis, existimaverat nihil 
timendum de bello, consilio celeriter convocato, coepit ex- 
quirere sententias. In quo consilio, quum tantum repentini 
periculi accidisset 5 praeter opinionem, ac jam fere omnia 
superiora loca conspicerentur completa muldtudine arma- 
torum, 6 neque [posset] veniri subsidio neque possent com- 
meatus supportari, itineribus intercJusis, salute jam prope 
desperata, dicebantur [esse] # nonnullae sententiae lrujusmodi 
ut, impedimentis relictis, eruptione facta, contenderent ad 
salutem iisdem itineribus, quibus pervenissent eo. Tamen 
placuit majori parti, hoc consilio reservato ad extremum, 
interim experiri eventum rei et defendere castra. 



1 Quum ipsi, &c. "When they themselves should run down," 
&c. 

2 Accedebat. Literally, u It was added." u It was an additional 
circumstance ." 

3 £Jt habebant, &c. "They had it persuaded to themselves." 
u They had the conviction." 

4 Neque esset, &c. " Nor had it been sufficiently provided con- 
cerning com," i. e., u Nor had sufficient provision been made of corn 
and other supplies." 

5 Praeter, &c. " Contrary to their expectation." 

6 Neque [posset] , &c. Literally, ' ' Nor could it be come to them 
with assistance," k e., " Nor could they be approached with assis- 
tance. " 



LIBER TERTIUS. 



181 



IV. Brevi spatio interjecto, ut vix tempus daretur collo- 
candis atque administrandis his rebus quas constituissent, 
hostes ex omnibus partibus, signo dato, (coeperunt) decur- 
rere, conjicere lapides que gaesa in vallum ; nostri primo 
fortiter repugnare iutegris viribns neque mittere frustra ul- 
lum telum ex superiore loco : ut quaeque pars castrorum 
nudata defensoribus videbatur premi, occurrere eo et ferre 
auxilium ; 1 sed hoc superari quod hostes defessi diuturnitate 
pugnae excedebant proelio, alii succedebant integris viribns ; 
quarum rerum nihil poterat fieri a nostris propter paucita- 
tem : 2 ac facultas dabatur non modo defesso excedendi ex 
pugna, sed ne quidem saucio relinqnendi ejus loci, ubi con- 
stiterat, ac recipiendi sui. 

V. Quum jam pugnaretur continenter amplius sex horis, 
ac non s olum vires sed etiam tela deficerent nostris atque 
hostes instarent acrius, que, nostris languidioribus, coepis- 
sent scindere vallum et complere fossas, que res esset jamper- 
ducta ad extremum casum, P. Sextus Baculus, centurio 
primipili quern diximus confectum compluribus vulneribus 
Nervico praelio, et item C. Volusenus tribunus militum, vir et 
magni consilii et virtutis adcurrunt ad Galbam atque docent 
esse unam spem salutis, si, eruptione facta, experirentur 
3 extremum auxilium. Itaque, centurionibus convocatis, 
celeriter facit milites certiores 4 intermitterent paulisper 
proelium, ac tantum modo exciperent tela missa, que refice- 
rent se ex labore ; post, signo dato, erumperent ex castris 
atque ponerent omnem spem salutis in virtute. 



1 Sed hoc, &c. Hoc is the ablative. ' ' But in this they were over- 
come [by the enemy]." u In this they were at disadvantage, that 
the enemy, (when) wearied with the long continuance of the battle, 
kept retiring from the fight, (while) others kept coming up with 
fresh strength." 

2 Ac facultas. u And no opportunity was given," &c. The nega- 
tive is derived from ne quidem, and carried back to the whole sentence. 

3 Extremum auxilium. u The last resource." 

4 Intermitterent paulisper, &c. 1 ' That they should suspend the 
battle for a little time, and only take up the darts discharged (by 
the enemy), and (thereby) recruit themselves from their labor." 



182 



DE BELLO (xALLICO . 



VI. Faciunt quod jussi sunt, ac, subito eruptione facta 
1 omnibus portis, relinquunt liostibus facultatem neque cognos- 
cendi quid neret nequi colligendi sui. Ita, fortuna coram u- 
tata, 2 interficiunt eos circumventos undique, qui venerant 
in spem potiundorum castrorum, et ex amplius triginta mili- 
bus bominum, quern numerum barbarorum constabat venisse 
ad castra, plus tertia parta mterfecta, conjiciunt in fugam 
reliquos perterritos, ac ne quidem in superioribus locis patiun- 
tur consistere. Sic, omnibus copiis nostium fusis que aruris 
exutis, recipiunt se in castra que suas munitiones. Quo 
praelio facto, quod Gaiba nolebat tentare fortunam saepius 

3 atque meminerat se veuisse in liiberna alio consilio, viderat 
occurrisse aliis rebus, permotus maxime inopia frumenti que 
commeatus, postero die, omnibus aedificiis ejus vici iucensis, 
contendit reverti in provinciam ; ac, nullo hoste prohibente 
aut demorante iter, perduxit legionem incolumem in IsTantua- 
tes, inde in Allobrogas, que ibi hiemavit. 

VII. His rebus gestis, quum de omnibus can sis Caesar 

4 existimaret G-alliam pacatam [esse], Belgis superatis, Ger- 
manis expulsis, Sedunis victis in Alpibus 5 atque ita, bieme 
inita, profectus esset in Illyricum, quod volebat adire quo- 
que eas nationes et cognoscere regiones, subitum bellum co- 
ortum est in Gallia. Causa ejus belli fuitliaec. P. Crassus 
adolescens cum septima legione hieniarat proximus mare 
Oceanum in Andibus. Is, quod erat inopia frumenti in bis 
locis, dimisit complures praefectos que tribunos militum in 
finitimas civitates, causa jjetendi frumenti que coram eatus : 
in quo numero T. Terrasidius erat missus in Unellos, M. Tre- 

1 Omnibus portis. u All the gates'' of trie camp, of which there 
were usually four. 

2 Interficiunt, &c. " They surround on every side, and kill those 
who had come," &c. 

3 Atque memi?ierat, &c. " And called to mind that he had come 
into (these) winter quarters with one design, (at the same time) 
saw that he had met with thing's (far) different. 

4 Existimaret. kt Had reason to suppose." 

5 Atque ita, &c. ''And consequently at the beginning of the 
winter had gone into Illyricum." 



LIBER TERTIUS. * 183 

bius Gallus in Curiosolitas, Q. Velanius cum T. Silio in 
Venetos. 

VIII. Auctoritas hujus civitatis est longe amplissima om- 
nis maritimae orae earum regionuni ; quod et Veneti habent 
plurimas naves, quibus consuerunt navigare in Britanniani et 
antecedunt reliquos scientia atque usu nauticarum rerum, 1 et, 
in magno atque aperto impetu maris, paucis portibus inter- 
jectis, quos ipsi tenent, habent fere omnes qui consuerimt 
uti eo mari, vectigales. Ab iis initium fit retinendi Silii at- 
que Velanii, quod existimabant per eos se recuperatos [esse] 
suos obsides quos dedisssnt Crasso. Finitimi adducti aucto- 
ritate horum 2 (ut consilia Gallorum sunt subita et repentina) 
de eadem causa retinent Trebium que Terrasidium et, legatis 
celeriter missis, per suos principes conj urant inter se acturos 
[esse ] nihil nisi communi consilio, 3 que laturos esse eumdem 
exitum omnis fortunae : que solicitant reliquas civitates ut 
mallent permanere in ea libertate quam acceperant a major- 
ibus, quam perferre servitutem Romanorum. Omni maritima 
ora celeriter perducta ad suam sententiam, mittunt commu- 
nem legationem ad P. Crassum [quae diceret] 4 si velit reci- 
pere suos, remittat sibi obsides. 

IX. De quibus rebus Caesar factus certior ab Crasso, 5 quod 
ipse aberat longius, jubet longas naves interim aedificari in 
numine Ligeri, quod influit in Oceanum, remiges institui ex 
provincia, nautas que gubernatores comparari. His rebus ce- 



1 Et in magno atque aperto impetu, &c. Literally, " And amidst 
the great and open violence of the sea," i. e., " Amidst the great 
violence of the open sea, few harbors being interposed, and these 
they themselves held, they had as tributary to themselves almost all 
who were accustomed to frequent that sea." 

2 Ut consilia. " Inasmuch as the plans of the Gauls are (usually) 
sudden and precipitate." 

3 Que laturos esse. u And that they would endure the same event 
of fortune." 

4 Si velit. [To say.] "If he desired to recover his own (ambassa- 
dors), that he would send back to them their hostages." 

5 Quod ipse aberat. "Because he was himself too far off" to 
attend to it in person. 



184: 



DE BELLO GALLTCO. 



leriter administratis, ipse, quum primum potuit 1 per tempus 
anni contendit ad exercitum. Yeneti que reliquae civitates 
item, adventu Caesaris cognito, 2 simul quod intelligebant 
quantum facinus admisissent in se (iegatos, quod nomen sem- 
per fuisset sanctum que inviolatum apud omnes nationes, re- 
tentos [esse] ab se et conjectos in vincula) pro magnitudine 
periculi instituunt parare be]lum et providere maxime ea, 
quae pertinent ad usum navium ; majore spe 3 hoc, quod con- 
fidebant multum natura loci. 4 Sciebant pedestria itinera 
esse concisa aestuariis, navigationem impeditam propter in- 
scientiam locorum que paucitatem portuum ; que confidebant 
nostros exercitus ne posse diutius morari apud se propter in- 
opiam frumenti ; ac jam, 5 ut omnia acciderent contra opini- 
onem, tamen se posse plurimum navibus ; Romanos neque 
habere 6 ullam facultatem navium neque novisse vada, portus 
que insulas eorum locorum, ubi gesturi essent bellum ; ac 
perspiciebant navigationem esse longe aliam 7 in concluso 
mari atque in vastissimo atque apertissimo Oceano. His 
consiliis initis muniunt oppida, comportant frumenta ex agris 
in oppida, cogunt quam plurimas naves possunt in Yenetiam, 
ubi constabat Caesarem primum gesturum bellum. Adscis- 
cunt sibi socios ad id bellum Osismios, Lexovios, Nannetes, 
Ambiliatos, Morinos, Diablintes, Menapios ; arcessunt aux- 
ilia ex Britannia, quae posita est contra eas regiones. 

X. Erant hae difficultates gerendi belli, quas supra osten- 



1 Per tempus anni. " During the time of the year," or considering 
the time of the year. 

2 Simul quod intelligebant. " When the coming of Caesar was 
known, and they, at the same time, were made aware how great a 
wrong they had committed against themselves." 

3 Hoc. k ' On this account. " 

4 Sciebant pedestria, &c. " They knew that the land approaches 
were cut off by arms of the sea (the shallows of the sea-shore, sub- 
ject to the ebb and flow of the tide)." 

5 Ut omnia. ' ' Although all things should turn out contrary to 
their expectation." 

6 Ullam facultatem. u Any (large) supply of ships." 

7 In concluso mari. "Ina confined sea than in a very vast and open 
ocean." 



LIBER TERTIUS. 



185 



dimus ; sed tamen multa incitabant Caesarem ad id bellum ; 
injuriae Romanorum equitum retentorum; rebellio facta 
post deditionem; defectio 1 obsidibus datis; conjuratio tot 
civitatum ; in primis ne, 2 hac parte neglecta, reliquae na- 
s tiones arbitrarentur idem licere sibi. Itaque quum intelli- 
geret fere omnes Gallos studere novis rebus et excitari nio- 
biiiter que celeriter ad belluni, 3 omnes homines autem stu- 
dere libertati natura et odisse conditionem servitutis, puta- 
vit exercitum partiendum sibi ac latius distribuendum, prius 
quam plures civitates conspirarent. 

XT. Itaque mittit T. Labienum legatum cum equitatu in 
Treviros, qui proximi sunt flumini Rheno. Mandat liuic 
adeat Remos"que reliquos Belgas 4 atque contineat in officio, 
que prohibeat Germanos, qui dicebantur arcessiti [esse] a 
Belgis auxilio, si conentur per vim transire flumen navibus. 
Jubet P. Crassum cum duodecim legionariis cohortibus et 
magno numero equitum proficisci in Aquitaniam, ne auxilia 
ex his nationibus mittantur in Galliam, ac tantae nationes 
conjungantur. Mittit Q. Titurium Sabinum legatum cum 
tribus legionibus in Unellos, Curiosolitas que Lexovios qui 
curet earn manum distinendam [esse]. Praeficit D. Bru- 
tum adolescentem classi que Gallicis navibus, quas jusserat 
convenire ex Pictonibus et Santonis que reliquis pacatis re- 
gionibus, et jubet [eum], quum primum posset, profiscisci in 
Yenetos. Ipse contendit eo pedestribus copiis. 

XII. Situs oppidorum erant fere ejusmodi, ut, posita G in 



1 Obsidibus datis. ' ' After hostages were given. " 

2 Hac parte. "If this part of the country, this region, were 
neglected, other nations would suppose that they would be allowed 
to do the same thing," i. e., treat ambassadors with indignity. 

3 Omnes homines autem, &c. "That all men, moreover, are 
naturally anxious for liberty," &c. 

4 Atque contineat in officio. "And retain them in allegiance," i. e. , 
to the Roman people. 

5 Qui curet. " To keep that body of men from forming a junction 
with the rest." Literally, "Who should procure that band or force 
to be disunited, to be kept apart." 

6 In extremis lingulk. " On the extreme points of little tongues 



186 



DE BELLO GALLICO. 



extremis lingulis que promontoriis, neque haberent aditum 
psdibus quum aestus incitavisset se ex alto, quod semper 
accidit bis spatio viginti quartuor horarum, neque navibus, 
quod, aestu rursus minuente, naves afflictarei) tur in vadis. 
Ita utraque re oppugnatio oppidorum impediebatur ; 1 ac si 
quando superati forte magnitudine operis, mari extruso ag- 
gere ac molibus at que his ferme adaequatis moenibus oppidi, 
coeperant desperare suis fortunis, magno numero navium ap- 
pulso, -cujus rei habebant summam facuitatem, deportabant 
omnia sua que recipiebant se in proxima oppida. Ibi defen- 
debaut se rursus iisdem opportunitatibus loci. Faciebant 
baec magnam partem aestatis, eo facilius, quod nostrae naves 
detinebantur tempestatibus, que ei:at summa dimcultas navi- 
gandi vasto atque aperto mari, magnis aestibus, raris ac 
prope nullis portibus. 

XIII. Namque ipsorum naves factae que armatae erant 
ad hunc modum. 2 Carinae [erant] aliquanto planiores 
quam [eae] nostrarum navium, quo possent facilius excipere 
vada ac decessum aestus : prorae ad modum erectae atque 
item puppes, accommodatae ad magnitudinem nuctuum que 
tempestatum : naves totae factae [sunt] ex robore ad per- 
ferendam quam vis vim et contumeliam ; 3 transtra trabibus 
pedalibus in latitudinem confixa [sunt] ferreis clavis cras- 

(of land) and promontories, they neither afforded an (easy) access 

to land- soldiers, when the tide was up from the sea, nor 

for ships, because when the tide fell, ships were dashed upon the 
shoals. ' ' 

1 Ac si quando. " And if at any time yb.ey chanced to be overcome 
by the greatness of our work in keeping out the sea by the means 
of a mound and vast structures, and these almost rendered equal in 
magnitude to the walls of the town, so that they began to despair 
of their fortunes, by bringing a great number of ships [to their 
assistance] , of which they had a very large supply, they conveyed 
away all their property, and took refuge in the next town." 

2 Carinae aliquanto planiores. tk Their bottoms were somewhat 
natter than those of our ships, in order that they might more easily 
sustain (the shock of) the shoals and ebb of the tide." 

3 Transtra trabibus pedalibus, &c. " The benches or cross seats (of 
the rowers), made of beams a foot in breadth, were fastened with 
spikes of the size of the thumb." Digitus pollex, the thumb. 



LIBER TERTIUS. 



187 



situdine digiti pollicis : ancorae revinctae ferreis catenis pro 
funibus ; 1 pelles pro velis que ahitae tenuiter confectae, sive 
propter inopiam lini atque inscientiam ejus usus, sive eo, 
quod est magis verisimile, quod arbitrabantur tantas tempes- 
tates Oceani que tantos impetus ventorum sustineri, 2 ac tanta 
onera navium regi velis, non satis commode. 8 Congressus 
cum his navibus nostrae classi erat hujusmodi, ut praestaret 
celeritate una et pulsu remorum ; reliqua pro natura loci, pro 
vi tempestatum, essent aptiora et accommodatiora illis : ne- 
que enim poterant nostrae nocere his rostro, tanta firinitudo 
erat in eis ; 4 neque telum facile adjiciebatur propter altitudi- 
nem et de eadem causa continebantur minus commode copu- 
lis. Accedebat, ut quum venfcus coepisset saevire et dedis- 
sent se vento,. et ferrent tempestatem facilius et consisterent 
in vadis tutius et derelictae ab aestu, timerent nihil saxa et 
cautes ; casus omnium quarum rerum erant extimescendi nos- 
tris navibus. 

XIY. Compluribus oppidis expugnatis, Caesar, ubi intel- 
lexit tantum laborem sumi frustra, neque fugam hostium, 
captis oppidis, reprimi 5 neque posse noceri his, statuit clas- 
sem expectandam [esse]. Quae ubi convenit ac primum 



1 Pelles pro velis. u Hides instead of sails (of canvas), and skins 
thinly prepared." 

2 Ac tanta onera navium. " And such heavy vessels" (literally, 
loads of vessels) " could not be controlled or managed by (ordinary) 
sails, with sufficient convenience." 

3 Congressus, &c. ' ' The encounter with these vessels of our fleet 
was of such a nature as to be superior in swiftness alone and move- 
ment of the oars ; other things, considering the nature of the locality 
and the violence of the tempests, were better suited and more favor- 
able to them." 

4 Neque telum facile. 4 4 Nor was a javelin easily thrown so as to 
reach them, on account of their height, and for the same reason they 
could less easily be held by the grappling irons. In addition to this, 
when the wind began to be violent, and they had surrendered them- 
selves to the wind, they could both endure the tempest more easily, 
and. stop amongst the shoals more safely ; and, on being abandoned 
by the tide, had nothing to fear from rocks and crags — the dangers of 
all which things were to be (much more) apprehended by our vessels." 

5 Neque posse, &c. " Nor could (any considerable) injury be done 
to them (the enemy)." 



188 



DE BELLO GALLICO. 



visa est ab hostibus, circiter ducentae et vigintae naves 
eorum paratissimae 1 atque ornatissimae omni genere armor- 
urn, profectae ex portu constiterunt adversae nostris : neque 
satis constabat Bruto qui praeerat classi, vel tribunis mili- 
tum que centurionibus, quibus singulae naves attributae 
erant, quid agerent 2 aut quam rationem pugnae insisterent. 
Enim cognoverant non posse noceri rostro : 3 autem turribus 
excitatis, tamen altitudo puppium ex barbaris navibus super- 
abat has, ut neque ex inferiore loco tela possent satis com- 
mode adjici et missa ab Gallis acciderent gravius. Una res 
praeparata a nostris erat magno usui, 4 praeacutae falces, in- 
sertae que affixae longuriis non absimili forma muralium 
falcium. 5 Quum fanes, qui destinabant antennas ad malos, 
comprehensi que adducti erant bis, navigio incitato remis, 
praerumpebantur. Quibus abscissis, antennae necessario 
concidebant ut, quum omnis spes Gallicis navibus consisteret 
in velis que armamentis, his ereptis, omnis usus navium eri- 
perefcur uno tempore. Reliquum certamen positum erat in 
virtute, qua nostri milites facile superabant, atque eo magis, 
quod res gerebatur in conspectu Caesaris afcque omnis exer- 
cifcus, ut 6 nullum paulo fortius factum posset latere : enim 
omnes colles ac superiora loca, unde erat propinquus despec- 
tus in mare, tenebantur ab exercitu. 



1 Atque ornatissimae. " And thoroughly supplied with every kind 
of (naval) equipment." 

2 Aut quam rationem pugnae. 1 ' Or whafc plan of fighting they 
should pursue." 

3 Autem turribus excitatis, &o. u But if towers were erected, the 
height of the sterns of the barbarian vessels surpassed these, so that 
darts from a lower position could not be made to reach them with 
sufficient convenience, and (missiles) sent from the Gauls fell with 
the greater weight. " 

4 Praeacutae f aloes, &c. " Hooks sharpened at the end (resembling 
sickles), inserted and made fast in long poles, of a form not unlike 
mural sickles or hooks." 

5 Quumfunes, &c. "When the ropes which made fast the sail- 
yards to the masts had been seized and drawn tight by the hooks, 
by putting in motion the vessel with oars, they were broken asunder. " 

6 Nullum paulo fortius. 1 ' No exploit braver than usual could 
escape observation." 



LIBER TEETIUS. 



1S9 



XV. 1 Antennas dejectis, ut diximus, qunmbinae ac ternae 
naves circnmsteterant singulas, milites contendebant 2 trans- 
cendere vi in naves hostinm. Quod postquam barbari ani- 
madverterunt fieri, compluribus navibns expugnatis, quum 
nullum auxilium reperiretur ei rei, contenderunt petere salu- 
tem fuga : ac jam navibus conversis in earn partem quo ventus 
ferebat, 3 tanta malacia ac tranquilitas exstitit ut non possent 
movere se ex loco. Quae res quidem fuit maxime opportuna 
ad conficiendum negotium : nam nostri 4 consectati singulas 
[naves] expugnaverunt, ut perpaucae ex omni numero, inter- 
ventu noctis, pervenerint ad terrain, quum pugnaretur fere 
ab quarta bora usque ad occasum solis. 

XYI. Quo proelio bellum Venetorum que totius mari- 
timae orae confectum est. 6 Nam quum omnis ju ventus, 
etiam omnes gravioris aetatis, in quibus fuit aliquid consilii 
aut dignitatis convenerant eo ; turn coegerant in unum locum 
quod navium fuerat ubique : quibus amissis, reliqui liabebant 
neque quo reciperent se neque quemadmodum defenderent 
oppida. Itaque dediderunt se que omnia sua Caesari. 6 In 
quos Caesar statuit vindicandum eo gravius, quo in reli- 
quum tempus jus legatorum diligentius conservaretur a bar- 
baris. Itaque, omni senatu necato, vendiclit reliquos sub 
corona. 

XVII. Dum haec geruntur in Venetis, Q. Titurius Sabi- 
nus, cum iis copiis quas acceperat a Caesare, pervenit in fines 
Unellorum. Viridovix praeerat his ac tenebat summam 



1 Antennis dejectis. ' ' The sail-yards being thrown down. " 

2 Transcendere vi. " To board the vessels of the enemy." 

3 Tanta malacia, &c. "So great a calm and quiet (of the ele- 
ments) occurred." 

4 Consectati singulas [naves]. " Pursuing the vessels one by one." 

5 Nam quum .... turn. " For both all the youth, likewise all of 
maturer years, &c, and besides they had gathered into one place 
whatever of ships they had in any quarter," &c. 

6 In quos Caesar statuit, &c. u Against whom Caesar determined 
that punishment was to be exacted with more severity, in order 
that for the time to come the rights of ambassadors might be more 
strictly observed," &c. 



190 



DE BELLO Q-ALLICO. 



imperii omnium earum civitatum quae defecerant, ex quibus 
coegerat exercitum que magnas copias. Atque his paucis 
diebus Aulerci, Eburo vices que Lexovii, suo senatu interfecto, 
1 qiiod nolebant esse auctores belli, clauserunt portas que 
conjunxerunt se cum Yiridovice : que magna multitude* prae- 
terea perditorum hominum que latronum convenerant undi- 
que ex Gallia, quos spes praedandi que studium bellandi 2 re- 
vocabat ab agricultura et quotidiano labore. Sabinus 3 loco 
omnibus rebus idoneo tenebat se castris, 4 quum Viridovix 
consedisset contra eum spatio duum milium, que quotidie, 
copiis productis, 5 faceret potestatem pugnandi : ut jam Sa- 
binus veniret non solum in contemptionem hostibus, sed 
etiam 6 non nihil carperetur vocibus nostrorum militum; 
7 que praebuit tantam opinionem timoris, ut jam hostes au- 
derent accedere ad vallum castrorum. Faciebat id de ea 
cptusa, quod non existimabat dimicandum legato cum tanta 
multitudine hostium, praesertim eo absente, qui teneret 
summam imperii, nisi aequo loco aut 8 aliqua opportunitate 
data. 

XYIII. Hac opinione timoris confirmata, delegit quem- 
dam idoneum et callidum hominem, Galium, ex his, quos 
habebat secum causa auxilii. Persuadet huic magnis prae- 
miis que poliicitationibus uti transeat ad hostes, 9 et edocet 
quid velit fieri. Qui, ubi venit ad eos 10 pro perfuga, pro- 



1 Quod nolebant esse, &c. ' ' Because they were unwilling to give 
their sanction to the war." 

2 Bevocabat ab agricultura, &c. " Had drawn away from (the 
pursuits of) agriculture," &c.» 

3 Loco omnibus rebus idoneo. "In a place every way eligible for 
the purpose." 

4 Quum. "Although." 

5 Faceret potestatem. "Was affording an opportunity." 

6 Non nihil carperetur. " Somewhat found fault with in (reproach- 
ful) utterances of our soldiers." 

7 Que praebuit tantam opinionem. ' ' And afforded so much (rea- 
son for the) belief of his cowardice," &c. 

8 Aliqua opportunitate. u Some (advantageous) opportunity." 

9 Et edocet, &c. "And instructs him what he wishes to be done." 

10 p ro perfuga. " In the character of a deserter. " 



LIBER TEKTIUS. 



191 



ponit timorem Romanoruni ; docet quibus angustiis ipse 
Caesar prematur a Venetis, 1 neque longius abesse quin 
proxima nocte Sabinus educat clam exercitum ex castris et 
proficiscatur ad Caesarem causa ferendi auxilii. Quod ubi 
auditum est, omnes conclainant occasionem bene gerendi ne- 
gotii non amittendam esse ; oportere iri ad castra. Multae 
res hortabantur Gallos ad hoc consilium ; cunctatio Sabini 
guperiorum dieruin, 2 confirmatio perfugae, inopia cibariorum, 
cui rei provisum erat ab iis parum diligenter, spes Venetici 
belli et quod homines fere libenter credunt id quod volunt. 
Adducti his rebus, non dimittunt YiridovLcein que reliquos 
duces in consilio, priusquam sit concessum ab his, uti capiant 
arma et contendant ad castra. Qua re concessa, laeti, 3 ut 
victoria explorata, sarmentis que virgultis collectis, quibus 
compleant fossas Homanorum, pergunt ad castra. 

XIX. Locus castrorum erat editus et paullatim acclivis 
ab imo circiter mille passus. Hue magno cursu contender- 
unt ut quam minimum spatii daretur Honianis ad colligendos 
que armandos se, 4 que pervenerunt examinati. Sabinus, 
hortatus suos, dat signum cupientibus. Hostibus impeditis 
propter ea onera quae ferebant, j ubet eruptionem subito fieri 
duabus portis. 5 Factum est opportunitate loci, inscientia ac 
defatigatione hostium, virtute militum, exercitatione super- 
iorum pugnarum 6 ut ferrent ne quidem unum impetum 
nostrorum ac statim verterent terga. Quos impeditos nostri 
milites consecuti integris viribus occiderunt magnum nu- 
merum eorum ; equites consectati reliquos reliquerunt pau- 



1 Neque longius abesse quin. Literally, 1 ' Nor was it farther dis- 
tant, but that on the very next night ; " i. e. , " At no more distant 
period than the next night." 

2 Confirmatio perfugae. u The assurance of the deserter." 

3 Ut victoria explorata. " As if a victory were already ascertained 
or assured." 

4 Que pervenerunt examinati. " And arrived in an exhausted state." 

5 Factum est. ^ It was brought to pass. It was occasioned." 

6 Ut ferrent, &c. ' ; That they did not sustain even one attack of. 
our men, and immediately turned their backs," i. e., u that they 
fled without sustaining one attack," &c. 



192 



DE BELLO GALLTCO. 



cos, qui evaserant ex fuga. Sic uno tempore efc Sabinus 
certior factus (est) de navali pugna, et Caesar de victoria Sa- 
bini, que omnes civitates statim dediderunt se Titurio. Nam 
ut animus Gallorum est alacer ac promptus ad suscipienda 
bella, sic mens eorum est mollis ac minime resistens ad per- 
ferendas calamitates. 

XX. Fere eodem tempore P. Crassus, quum pervenisset 
in Aquitaniam, quae pars, ut ante dictum est, et latitudine 
regionum et multitudine hominum est aestimanda ex tertia 
parte Galliae, quum intelligeret bellum gerendum [esse] 
sibi in his locis, ubi paucis annis ante L. Valerius Praeco- 
nius, legatus, exercitu pulso, interfectus esset, atque unde 
L. Manilius, proconsul profugisset, impedimentis amissis, 
intelligebat non mediocrem diligentiam adhibendam sibi. 
Itaque, frumentaria re pro visa, auxiliis que equitatu com- 
parato, multis fortibus viris . praeterea nominatim evocatis. 
Tolosa, Carcasone et Narbone, quae sunt civitates provinciae 
Galliae fmitimae his regionibus, introduxit exercitum in 
fines Sotiatum. Cujus adventu cognito, Sotiates, magnis co- 
piis coactis que equitatu, quo plurimum valebant, adorti 
nostrum agmen in itinere, commiserunt primum equestre 
proelium ; deinde, suo equitatu pulso atque nostris inse- 
quentibus, subito ostenderunt pedestres copias, quas collo- 
caverant in convalle in insidiis. Hi, adorti nostros 1 disjectos, 
renovarunt proelium. 

XXI. Pugnatum est diu et acriter 2 quum Sotiates, freti 
superioribus victoriis, putarent salutem totius Aquitaniae 
positam [esse] in sua virtute : autem nostri cuperent perspi- 
ci quid possent efficere sine imperatore et sine reliquis legion- 
ibus, adolescentulo duce. Tandem hostes confecti vulneribus 
vertere terga. Magno numero quorum interfecto, Crassus 
coepit oppugnare ex itinere oppidum Sotiatum. Quibus for- 
titer resistentibus, 3 egit vineas que turres. Illi, alias erup- 

1 Disjectos. "Ina disordered state." 

2 Quum. " Inasmuch as." 

3 Egit. u He put in operation." 



LIBER TERTIUS. 



193 



tione tentata, alias euniculis actis ad aggerem que vineas 
(cujus rei Aquitani sunt longe peritissimi, propterea quod 
multis locis apud eos sunt 1 aerariae secturae), ubi intellexe- 
runt diligentia nostrorum 2 posse profici [iis] nihil his rebus, 
mittunt legatos ad Crassum que petunt ut recipiat se in 
declitionem. Qua re impetrata, jussi tradere arma, faciunt. 

XXII. Atque animis omnium nostrorum intentis in ea 
rea, ex alia parte oppidi Adcantuannus, qui tenebat summam 
imperii, cum sexcentis devotis, quos illi appellant Soldurios 
(quorum haec est conditio, uti fruantur omnibus commodis 
in vita una cum his, quorum amicitiae dediderint se : si quid 
accidat iis per vim, aut ferant eundem casum una aut conscis- 
cant mortem sibi ; neque adhuc memoria hominum quisquam 
repertus est, qui, eo interfecto, cujus amicitiae devovissefc se, 
recuserat mortem) cum iis Adcantuannus conatus facer e erup- 
tionem, clamore sublato ab ea parte munitionis, quuni mili- 
tes concurrissent ad arma que ibi vehementer pugnatum 
esset, repulsus in oppidum, tamen impetravit a Crasso, 3 uti 
uteretur eadem conditione deditionis. 

XXIII. Armis que obsidibus acceptis, Crassus profectus 
est in fines Yocatium et Tarusatium. Turn vero barbari 
commoti 4 quod cognoverant oppidum, munitum et natura loci 
et manu, expugnatum paucis diebus, quibus ventum erat eo 
[Romanis] , coeperunt dimittere legatos 5 quoquoversus, conju- 
rare, dare obsides inter se, parare copias. Legati etiam mit- 
tuntur ad eas civitates, quae sunt citerioris Hispaniae, finiti- 
mae Aquitaniae : inde auxilia que duces arcessuntur. Quo- 
rum adventu conantur gerere bellum cum magna auctoritate 
et cum magna multitudine hominum. Yero ii deliguntur 

1 Aerariae secturae. " Copper mines." 

2 Posse profici [iis] nihil. Literally, ' £ It could be profited by 
them in nothing," i.e., " They could derive no advantage." 

3 Uti uteretur, &c. "That he might avail himself of the same 
terms of surrender" with the rest. 

4 Quod cognoverant. "Because they were made aware that a 
town fortified (alike) by nature and art had been captured a few 
days after the Romans came thither." 

5 Quoquoversus. " In every direction. " 

9 



194 



DE BELLO GALLICO. 



duces, qui fuerant una cum Sertorio omnes annos, que exis- 
timabantur habere sumniam scientiam militaris rei. 1 Hi in- 
stituunt, cons uetu dine Romani populi, capere loca ? munire 
castra, intercludere nostros commeatibus. 2 Quod ubi Cras- 
sus animadverit, suas copias non facile diduci propter exi- 
guitatem, hostem et vagari et obsidere vias et relinquere sa- 
tis praesidii castris : ob eam causam frumentum que commea- 
tum minus commode supportari sibi ; numerum hostium in 
dies augeri : existimavit non cunctandum quin clecertaret pug- 
na. 3 Hac re delata ad consilium, ubi intellexit omnes sen- 
tire idem, constituit posterum diem pugnae. 

XXIV. Prima luce, omnibus copiis productis, duplici 
acie instituta, auxiliis collectis in mediam aciem, 4 expectabat 
quid consilii hostes caperent. Illi, etsi existimabant se tuto 
dimicaturos [esse] propter multitudinem et veterem gloriam 
belli, que paucitatem nostrorum, tamen arbitrantur esse tu- 
tius, viis obsessis, commeatu intercluso, potiri victoria sine 
ullo vulnere ; et si propter inopiam frurnentarise rei Romani 
coepissent 5 recipere se, 6 cogitabant adoriri impeditos in 
agmine et sub sarcinis, inferiores animo. Hoc consilio probato 
ab ducibus, copiis Rornanorum productis, tenebant sese castris. 
Hac re perspecta Crassus, quum sua cunctatione atque opin- 
ione hostes, [facti] timidiores, effecissent nostros milites 
alacriores ad pugnandum, atque voces omnium audirentur 
non oportere expectari diutius, 7 quin iretur ad castra, cohor- 
tatus suos, omnibus cupientibus, contendit ad castra hostium. 

1 Hi instituunt . u These begin, after the custom of the Roman 
people, by selecting ground," &c. 

2 Quod ubi, &c. " But when Crassus perceived that his forces 
could not with safety be divided on account of their fewness," &c. 

3 Hac re. ' ' This matter being referred to a Council. " 

4 Expectabat quid consilii. ' ' He waited (to see) what plan or ex- 
pedient the enemy would adopt." 

5 Recipere se. ' k To retreat or retire." 

6 Cogitabant, &c. " They designed to attack them under disad- 
vantage on the march, and burdened with their baggage and, (at 
the same time) depressed in spirits. " 

7 Quin iretur. u But march (at once) to the camp." Literally, 
4 ' It must be gone by them (at once). " 



LIBER TEKTIUS. 



195 



XXV. Ibi quum alii complerent fossas, alii, multis telis 
conjectis, depellerent defensores vallo que nmnitionibus, que 
auxiliares, quibus Crassus non multum confidebat ad pugnara, 
subministrandis lapidibus que telis, et comportandis cespiti- 
bus ad aggerem, *praeberent speciem atque opinionem pugnan- 
tium, quum item pugnaretur ab hostibus constanter ac non 
timide, que tela missa ex superiore loco non acciclerent frus- 
tra ; equites, 2 castris bostium circumitis, renunciaverunt 
Crasso castra non esse munita eadem diligentia ab decumana 
porta, que habere facilem aditum. 

XXYI. Crassus, cohortatus praefectos equitum, ut excita- 
rent suos magnis praemiis que pollicitationbus, ostendit quid 
velit fieri. Illi, ut erat imperatum, quatuor cohortibus, quae, 
relictae praesidio castris, 3 erant intritae ab labore, eductis 4 et 
longiore itinere circumductis, ne possent conspici ex castris 
hostiuin, oculis que mentibus omnium intentis ad pugnam, 
celeriter pervenerunt ad eas munitiones, quas diximus, atque 
his prorutis, 5 constiterunt in castris hostium priusquam pos- 
set plane videri ab iis aut cognosci, quid rei gereretur. Turn 
vero, clamore audito ab ea parte, nostri, viribus redintegratis, 
quod plerumque consuevit accidere in spe victoriae, coeperunt 
acrius impugnare. Hostes circumventi undique, omnibus 
rebus desperatis, 6 intenderunt dejicere se per munitiones et 
petere salutem fuga. Quos equitatus consectatus apertissi- 
mis campis, ex numero quinquaginta millium quae constabat 
convenisse ex Aquitania que Cantabris vix quarta parte re- 
licta, recepit se, multa nocte. [exacta] in castra. 

XXYII. Hac pugna audita, maxima pars Aquitaniae de- 



1 Praeberent speciem, &c. u Presented the appearance and (gave) 
the impression of (being actual) combatants." 

2 Castris .... circumitis. ' ' After having gone round the camp 
of the enemy." 

3 Erant intritae. " Had been unexhausted by fatigue." 

4 Et longiore, <&c. "And by a longer circuit (than usual) conduct- 
ed round." 

5 Constiterunt, &c. u Halted in the camp of the enemy." 

6 Intenderunt. "Attempted to precipitate* themselves through 
the fortifications." 



196 



DE BELLO GrALLICO. 



didit sese Crasso, que ultro misit obsides; in quo numero 
fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Preciani, Yocates, Tarusates, 
Elusates, Garites, Ausci, Garumni, Sibuzates, Cocosates. 
Paucae 1 ultimae nationes, confisae tempore anni, 2 quod hiems 
suberat, negieKerunt facere hoc. 

XXVIII. Fere eodem tempore Caesar, etsi aestas erat 
jam prope exacta, tainen, quod, omni Gallia pacata, Morini 
que Menapii supererant, qui essent in armis neque unqua.ni 
misissent ad eum legatos de pace, arbitratus id bellum cele- 
riter confici, adduxit eo exercitum; qui instituerunt agere 
bellum longe alia ratione, ac reliqui Galli. Nam quod intel- 
ligebant maximas nationes, quae contendissent proelio, pulsas 
que superatas esse, que habebant 3 continentes silvas ac palu- 
des, contulerunt se que sua omnia eo. Ad initium quarum 
silvarum quum Caesar pervenisset, que instituisset munire 
castra, neque hostis interim visus esset, nostris dispersis in 
opere, subito evolaverunt ex omnibus partibus silvae et 
fecerunt impetum in nostros. Nostri celeriter ceperunt 
arma que repulerunt eos in silvas, et, compluribus interfec- 
tis, secuti longius impeditioribus locis, deperdiderunt paucos 
ex suis. 

XXIX. Peliquis diebus deinceps Caesar instituit caedere 
silvas et, ne quis impetus posset fieri ab latere inermibus 
que imprudentibus militibus, collocabat omnem earn materi- 
am, quae erat caesa conversam ad hostem, et exstruebat pro 
vallo ad utrumque latus. Incredibili celeritate, magno spatio 
confecto paucis diebus, 4 quum jam pecus atque extrema im- 
pedimenta tenerentur ab nostris, ipsi peterent densiores 
silvas ; tempestates consecutae sunt ejusmodi, uti opus neces. 
sario intermitteretur, et continuatione imbrium milites non 



1 Ultimae. u Remote." 

2 Qicod hiems suberat. " Because the winter was at hand." 

3 Continentes silvas. " Extended forests." 

4 Quum jam, &c. " When now the cattle and rear baggag-e (of 
the enemy) were in the possession of our men, they themselves 
took refuge in the denser woods." 



LIBER TERTIUS. 



197 



possent contineri diutius sub pellibus. Itaque omnibus 
agris eorum vastatis, vicis que aedificiis incensis, Caesar 
reduxit exercitum et collocavit in hibernis in Aulercis que 
Lexoviis, item reliquis civitatibus, quae proxime fecerant 
bellum. 



LIBER QUARTTTS. 



I. Ea Heme, quae secuta est, qui fuit annus Cn. Pompeio, 
M. Crasso consulibus, Usipetes Germani et item Tenchtheri 
cum magna multitudine Lominum transierunt Rhenum non 
longe a mari, quo Rhenus influit. Causa transeundi fuit, 
1 quod exagitati ab Suevis complures annos premebantur 
bello et prohibebantur agricultura. Gens Suevorum est 
longe maxima et bellicosissima omnium Germanorum. Illi 
dicuntur habere centos pagos, 2 ex quibus [singulis] educunt 
quotannis ex finibus singula millia armatorum causa bellandi. 
Reliqui, qui manserint domi, alunt se atque illos. Hi rursus 
invicem anno post sunt in armis ; illi remanent domi. Sic 
neque agricultura, nec ratio atque usus belli inter mittitur. 
Sed est nihil privati ac separati agri apud eos ; neque licet 
remanere longius anno in uno loco 3 causa incolendi. Neque 
vivunt multum frumento, sed maximam partem lacte atque 
pecore, que sunt multum in venationibus, quae res et genere 
cibi et quotidiana exercitatione et libertate vitae 4 (quod assue- 
facti a pueris nullo officio aut disciplina faciant nihil om- 
nino contra voluntatem) et alit vires et efficit homines im- 
mani magnitudine corporum. 5 Atque adduxerunt se in 



1 Quod exagitati, &c. "Because having been harassed during 
very many years by the Suevi, they were hard pressed with warfare 
and hindered from (engaging in the pursuits of) agriculture. " 

2 Ex quibus [singulis] singula. " From which, severally, they led 
forth yearly beyond their territories a thousand armed men," &c. 

3 Causa incolendi. "With a view of dwelling (there)." 

4 Quod assuefacti, &c. "Because being accustomed from boy- 
hood to no (restraints of) duty or (rules of) discipline, they do noth- 
ing at all that conflicts with their (freedom of will)." 

5 Atque adduxerunt, &c. ' ' And they inured (addicted) them- 
selves to the custom of not having any clothing, in the coldest lo- 
calities, but skins (in consequence of the smallness of which a great 



LIBER QTTAKTUS. 



199 



earn consuetudinem ut neque habebant quidquam vestitus, 
frigidissimis locis, praeter pelles (propter exiguitatem qua- 
rum magna pars corporis est aperta), et laventur in fhimi- 
nibus. 

II. 1 Est aditus mercatoribus ad eos magis eo, ut liabeant 
[eos] quibus vendant [ea] quae ceperint bello, quam quo 
desiderent ullam rem importari ad se : quin etiam Germani 
non utuntur importatitiis jumentis, quibus Gallia maxime 
delectatur, que quae parant impenso pretio : 2 sed quae sunt 
nata apud eos, prava atque deformia, haec efficiunt quoti- 
diana exercitatione, ut sint summi laboris. Equestribus proe- 
liis saepe desiliunt ex equis ac proeliantur pedibus; que 
assuefaciunt equos remanere eodem vestigio ; ad quos cele- 
riter recipiunt se, quum usus est ; 3 neque eorum moribus 
quidquam habetur turpius aut inertius, quam uti ephippiis. 
Itaque audent, quamvis pauci, adire ad quemvis numerum 
ephippiatorum equitum. Non sinunt vinum importari ad se 
omnino, 4 quod arbitrantur homines ea re remollescere ad 
ferendum laborem atque effeminari. 

III. Putant esse 5 maximam laudem publice, agros vacare 
quam Jatissime a suis finibus : liac re significari magnum 
numerum civitatum. non posse sustinere suam vim. Itaque 



part of their body is exposed), and (also) of washing themselves in 
the rivers." 

1 Est aditus, &c. " There is access (allowed) for merchants to 
them, more that they may have (persons) to whom they may sell 
what they capture in war than because," &c. 

2 Sed quae, &c. " But such as are produced among- them of an 
inferior quality and deformed, these they render by daily practice 
capable of enduring the greatest labor." 

3 Neque eorum morions. "Nor according to their usages (and 
habitsj." 

4 Quod arbitrantur, ea re, &c. " Because they judge that men by 
that thing (the use of wine) become too enfeebled to endure labor, 
and are rendered effeminate." 

5 Maximam laudem, &c. u A matter of much (satisfaction) and 
praise, in a public point of view, that the [surrounding] country 
should be vacant and empty as widely as possible from their own 
territories, as it proved that a large number of states could not 
sustain their attacks." 



200 



DE BELLO GALLICO. 



a Suevis, ex una parte, agri dicuntur vacare circiter sexcen- 
ta millia passuum. Ad alteram partem Ubii succedunt 
(quorum civitas fait ampla atque fiorens, 1 ut est captus Ger- 
man orum), et paullo humaniores [sunt] quam sunt ceteri 
ejusdem generis, propterea quod attingunt Rlienum que mer- 
catores multum ventitant ad eos, et ipsi propter propinqui- 
tatem sunt assuefacti Gallicis moribus. Quum Suevi, ex- 
pert! saepe multis bellis, propter amplitudinem que gravita- 
tem civitatis non potuissent expellere lios (Ubios) finibus, 
tamen fecerunt [eos] vectigales sibi 2 ac redegerunt multo 
humiliores que innrmiores. 

IY. 3 In eadem causa fuerunt Usipetes et Tenchtheri, 
quos supra diximus, qui sustinuerunt complures annos vim 
Suevoruni; tamen ad extremum expulsi agris, et vagati 
triennium multis locis Germaniae, pervenerunt ad "Rhenum : 
quas regiones Menapii incolebant, et habebant ad utramque 
ripam fluminis agros, aedificia, que vicos ; sed perterriti aditn 
tantae multitudinis demigraverant ex his aedmciis, quae ha- 
buerunt trans flumen et, praesidiis dispositis cis Rlienum, 
prohibebant Germanos transire. Illi, experti omnia, quum 
neque possent contendere vi propter inopiam navium neque 
clam transire propter custodias Menapiorum, simulaverunt 
se reverti in suas sedes que regiones ; et progressi viam tri- 
dui rursus reverterunt atque omni hoc itinere confecto una 
nocte equitatu, oppresserunt Menapios inscios que inopinan- 
tes ; qui, facti certiores per exploratores de cliscessu Ger- 
manorum, remigraverant sine metu trans Rhenum in suos 
vicos. His interfectis que navibus eorum occupatis, prius- 
quam ea pars Menapiorum quae erat quieta in suis sedibus 
citra Rhenum, fieret certior, transierunt flumen atque, omni- 



1 Ut est captus Germanorwn. u According to the views of the 
Germans." Literally, " As is trie understanding or comprehension 
of the Germans [in such matters]." 

2 Ac redegerunt, &c. " And reduced them to a much lower and 
weaker condition [as a nation]." 

3 In eadem causa. " In the same situation or plight." 



LIBER QUARTUS. 



201 



bus eoruni aedificiis occupatis, aluerunt se reliquam partem 
hiemis eorum copiis. 

Y". Caesar factus certior de his rebus et veritus innrmita- 
tem Gallorum, quod sunt 1 mobiles in capiendis consiliis et 
plerumque student no vis rebus, existimavit 2 nihil committen- 
dum (esse) sibi. 3 Hoc autem est Gallicae consuetudinis, 
uti et cogant viatores, etiam invitos, consistere et quaerant 
quod quisque eorum audierit aut cognoverit, et vulgus cir- 
cumsistat mercatores in oppidis, que cogant [eos] pronun- 
ciare ex quibus regionibus veniant que quas res cognoverint 
ibi. Permoti his rumoribus atque auditionibus saepe ineunt 
consilia de summis rebus, quorum necesse est eos 4 e vestigio 
poenitere, quum 5 serviant incertis rumoribus, et 6 plerique 
respondeant ficta ad eorum voluntatem. 

VI. Qua consuetudine cognita, Caesar, ne occurreret 7 gra- 
viori bello, proficiscitur ad exercitum maturius quani con- 
suerat. Quum venisset eo, cognovit ea facta [esse] quae 
suspicatus erat fore, legationes missas [esse] ab noniiullis 
civitatibus ad Germanos, que eos invitatos [esse] uti disced- 
erent ab Hheno ; que omnia, quae postulassent, fore parata 
ab se. Qua spe adducti Germani jam 8 vagabantur latius et 
pervenerant in fines Eburonum et Condrusorum, qui sunt 
clientes Trevirorum. Principibus Galliae evocatis, Caesar 
existimavit ea, quae cognoverat, 8 dissimulanda [esse] sibi, 



1 Mobiles. 11 Precipitate and changeable." 

2 Nihil committendum. 4 ' Nothing was to be entrusted to them. " 
u No confidence was to be reposed in them." 

3 Hoc autem est Gallicae consuetudinis. Literally, " This, more- 
over, belongs to Gallic usage ; " i. e. , u This is one of the customs 
of the Gauls." 

4 E vestigio. " Immediately." 

5 Serviant. "Are slaves to." 

6 Plerique, &c. ' ' Most persons (merchants and others) give fic- 
titious answers (framed) according to their wish. " 

7 Graviori hello. " A more imposing war " than he expected. 

8 Vagabantur latius. " Made wider excursions " than formerly. 

9 Dissimulanda. " Suppressed "or u concealed by him." 

9* 



202 



DE BELLO GALLICO. 



que eoruHi animis 1 permulsis et confirmatis que equitatu im- 
perato, constituit gerere bellum cum Germanis. 

VII. Frunientaria re coniparata, que equitibus delectis, 
coepit facere iter in ea loca, in quibus locis audiebat Ger- 
manos esse. A quibus quum abesset iter paucorum dierum, 
legati venerunt ab bis, quorum oratio fuit haec, Germanos 
neque inferre bellum Romano populo priores, neque tamen 
recusare quin contendant armis, si lacessantur : Quod baec 
consuetudo Germanorum tradita sit a majoribus, resistere 
[eos] quicunque inferant bellum, 2 que ne deprecari : tamen 
[se] dicere haec, [se] venisse invitos, ejectos domo. Si Ko- 
mani velinfc suam gratiam, [se] posse esse utiles [ut] amicos : 
vel attribuant sibi agros vel patiantur tenere eos quos posse- 
derint armis. 3 Sese concedere Suevis unis, quibus ne qui- 
dem immortales Dii possint esse pares : esse neminem quidem 
reliquum in terris, quern non possint superare. 

VIII. Ad haec Caesar respondit, 4 quae visum est (respon- 
dere) : sed 5 exitus orationis fuit : nullam amicitiam posse esse 
sibi cum his, siremanerent in Gallia, neque verum esse [eos], 
qui non potuerint tueri suos fines, [posse] occupare alienos ; 
neque ullos agros in Gallia vacare, qui possint dari sine in- 
juria, praesertim tantae multidudini. 6 Sed licere (illis) con- 
sidere, si velint, in finibus Ubioram, quorum legati sint 
apud se et querantur de injuriis Suevorum et petant auxi- 
lium a se ; 7 se impetraturum [esse] hoc ab iis. 

IX. Legati dixerunt se relaturos [esse] haec ad suos, et, 



1 Permulsis et confirmatis. u Quieted and reassured." 

2 Que ne deprecari. ' ' And not to propitiate them " by submis- 
sion. 

3 Sese concedere, &c. ' ' That they had submitted (in warfare) to 
the Suevi alone, for whom not even the Immortal G-ods were a 
match. ' ' 

4 Quae visum est. " What it seemed [advisable] to answer." 

5 Exitus. " The conclusion." 

6 Sed licere consider e. u They were at liberty to settle." Liter- 
ally, "It was allowed to them." 

7 Se impetraturum, &c. ' ' That he would obtain this privilege 
from them (the Ubii)." 



LIBER QTIARTFS. 



203 



1 re deliberata, reversuros [esse] ad Caesarern post tertium 
diem ; interea petierunt ne moveret castra propius se. Cae- 
sar dixit : ne quidem id posse impetrari ab se : enim cogno- 
verat magnam partem equitatus missam [esse] ab iis aliquot 
diebus ante ad Ambivaritos trans Mosam, causa que prae- 
dandi que frumentandi. 2 Arbitrabatur bos equites expectari, 
atque causa ejus rei moram interponi. 

X. Mosa profluit ex monte Vosego, qui est in finibus 
Lingonum 3 et, quadam parte recepta ex Bheno, quae appel- 
latur Vahalis que efficit insulam Batavorum, innuit in Ocea- 
num, que transit in Bhenum ne longius octoginta millibus 
passuum ab Oceano. Bhenus autem oritur ex Lepontiis, 
qui incolunt Alpes et longo spatio fertur citatus per fines 
Nantuatium, Helvetiorum, Sequanorum, Mediomatricorum, 
Tribucorum, Trevirorum et, ubi appropinquat Oceano, 4 dif- 
fluit in plures partes, multis que ingentibus insulis efFectis, 
quarum magna pars incolitur a feris que barbaris nationibus 
(ex quibus sunt [aliqui] qui existimantur vivere piscibus at- 
que ovis avium), que influit in Oceanum 5 multis capitibus. 

XI. Quum Caesar abesset ab hoste non amplius undecim 
millibus passuum, legati revertuntur ad eum, 6 ut erat con- 
stitutum ; qui, congressi in itinere, magnopere orabant ne 
longius progrederetur. Quum non impetrassent id, petebant, 
uti praemitteret ad eos equites, qui antecessissent agmen, qne 
prohiberet eos pugna ; que uti 7 faceret potestatem sibi mit- 

1 Be deliberata. u After (due) deliberation." Literally, "The 
matter having been considered." 

2 Arbitrabatur, &c. u He suspected that these cavalry were 
waited for, and for this reason delay was interposed." 

3 Et quadam parte recepta, &c. "And receiving a certain part 
(of its waters) from the Rhine (in a branch) which is called the 
Vahalis, and forms (with it) the island of the Batavi, flows into the 
ocean, and it passes into the Rhine (through this branch) not more 
than eighty miles from the ocean." 

4 Diffluit in plures partes. " Flows apart into many branches." 

5 Multis capitibus. u By many heads or mouths. 1 ' 

G Ut erat constitutum. "As had been appointed" by them- 
selves. 

7 Faceret potestatem. "Would give them an opportunity." 



204 



DE BELLO G ALLOC 



tendi legatos in Ubios ; si principes ac senatus quorum 1 feeis- 
sent sibi fidem jurejurando, ostendebant 2 se usuros ea con- 
ditione, quae ferretur a Caesare ; ad connciendas has res 
[petebant ut] daret sibi spatium tridui. Caesar arbitrabatur 
omnia haec 3 pertinere ilio eodem ut ? mora tridui interposita, 
eorum equites, qui abessent, reverterentur ; tamen dixit sese 
processurum [esse] eo die non longius quatuor millibus pas- 
suuin causa aquationis ; hue postero die 4 quam frequentissi- 
mi convenirent ut cognosceret de eorum postulatis. In- 
terim mittit ad praefectos qui antecesserant cum omni equi- 
tatu, 5 [eos], qui nunciarent ne lacesserent hostes proelio et, 
si ipsi iacesserentur, sustinerent, quoad ipse accessisset pro- 
pius cum exercitu. 

XII. At hostes, ubi primum conspexerunt nostros equites, 
quorum numerus erat quinque inillium, quum ipsi haberent 
non amplius octogentos equites, quod ii, qui ierant trans Mo- 
sam causa frumentandi, nondum redierant, nostris timenti- 
bus nihil, quod eorum. legati paulo ante discesserant a Cae- 
sare atque is dies petitus erat ab eis induciis, impetu facto, 
celeriter perturbaverunt nostros. Nostris rursus resistenti- 
bus, 6 desiluerunt saa consuetudine ad pedes, que equis sub- 
fossis que compluribus nostris dejectis, conjecerunt reliquos 
in fugam 7 atque egerunt ita perterritos, ut non dessisterunt 
fuga prius quam venissent in conspectum nostri agminis. In 
eo proelio quatuor et septuaginta ex nostris equitibus interfi- 



1 Fecissent sibi fidem, &c. u Would give them a pledge under 
oath" of favorable treatment. 

2 Se usuros ea conditione. * u That they would avail themselves of 
such proposal as should be made to them by Caesar. ' ' 

3 Pertinere illo eodem. u Tended to that same point." 

4 Quam frequentissimi. 6 ' In as large numbers " as they thought 
fit. 

5 [Eos] qui nunciarent. u Messengers to tell them not to attack 
the enemy," &c. Literally, u Those who should announce." 

6 'Desiluerunt, &c. u They leaped down according to their custom 
to their feet, and after stabbing the horses underneath and unhorsing" 
many of our men," &c. 

7 Atque egerunt ita 'perterritos. 1 ' And drove them in such terror." 



LEBER QUARTTJS. 



205 



ciuntur, in his fortissimus vir ? Piso, Aquitanus, 1 natus amplis- 
simo genere, cujus avus obtinuerat regnum in sua civitate, 
appellatus amicus ab nostro senatu. Hie, quum ferret auxil- 
iuni fratri intercluso ab hostibus, eripuit ilium ex periculo : 
ipse, equo vulnerato, dejectus, fortissime resdtit qaoad potuit, 
Quum circumventus, multis vulneribus acceptis, cecidisset 
atque frater, qui jam excesserat proelio, animadvertisset id 
procul, incitato equo, obtulit se hostibus atque interfectus est. 

XIII. Hoc proelio facto, Caesar arbitrabatur neque lega- 
tos jam audiendos [esse] sibi neque conditiones accipiendas 
ab bis, qui, per dolum atque insidias, pace petita, ultro intu- 
lissent bellum ; vero expectare, dum copiae hostium augeren- 
tur que equitatus reverteretur judicabat esse summae demen- 
tiae et, infirmitate Gal Jorum cognita, sentiebat quantum 
auctoritatis hostes jam consecuti essent apud eos uno proelio ; 
quibus existimabat nihil spatii dandum [esse] ad capienda 
consilia. 2 His rebus constitutis et consilio communicato cum 
legatis et quaestore, ne praetermitteret quern diem pugnae, 
opportunissima res accidit quod postridie ejus dieimane G-er- 
mani frequentes, omnibus principibus que majoribus natu 
adhibitis, usi eadem et perfidia et simulatione, venerunt ad 
eum in castra, 3 simul, ut dicebatur, causa purgandi sui quod 
commisissent proelium pridie, contra atque dictum esset et 
ipsi petissent, simul ut, si possent quid, impetrarent de indu- 
ciis fallendo. Quos Caesar gavisus oblatos [esse] sibi, jussit 
illos retineri. Ipse eduxit oinnes copias castris, que jussit 
equitatum, quod existimabat perterritum esse recenti proelio, 
subsequi agmen. 

1 Natus amplissimo genere. ' ' Born of a very distinguished 
family." 

2 His rebus, &c. ' ' These things being settled and his purpose 
being communicated to the lieutenants and questor not to permit a 
day to pass without fighting," &c. 

3 Simul ut dicebatur, &c. "At once, as was said, for the sake 
of exculpating themselves, because they had engaged in battle the 
day before contrary to what was said (by them) and they them- 
selves had asked, and at the same time to obtain, if they could, a 
(farther) truce by deception." 



206 



DE BELLO GALLICO. 



XIV. Triplici acie instituta et itinere octo millium [pas- 
suum] celeriter confecto, pervenit ad castra hostium prius- 
quam Germani possent sentire quid ageretur. Qui subito 
perterriti omnibus rebus, et celeritate nostra adventus 1 et 
discessu suorum, spatio dato neque habendi consilii neque 
capiendi arma, 2 perturbantur ne praestaret eclucere copias 
adversus hostem, an defendere castra, an petere salutem fuga. 
Quum timor quorum significaretur fremitu et concursu, nos- 
tri milites, incitati perfidia pristini diei, irruperunt in castra. 
3 Qui quorum potuerunt, celeriter capere arma, paulisper 
restiterunt nostris atque commiserunt proelium inter carros 
que impedimenta ; at reliqua multitudo puerorum que muli- 
erum (nam excesserant domo omnibus suis que transierant 
Rhenum) coepit passim fugere : ad consectandos quos Caesar 
misit equitatum. 

XV. Germani, clamore post tergum audito, quum viderent 
suos interfici, armis abjectis que militaribus signis relictis, 
ejecerunt se ex castris et, quum pervenissent ad confluentem 
Mosae et Rheni, 4 reliqua fuga desperata, magno numero in- 
terfecto, reliqui praecipitaverunt in flumen atque ibi perie- 
runt oppressi timore, lassitudine, vi fluminis. Xostri omnes 
incolumes ad unum, perpaucis vulneratis, 5 ex timore tanti 
belli, quum numerus liostium fuisset (numerus) quadringen- 
torum et triginta millium capitum, receperunt se in castra. 
Caesar fecit potestatem discedendi his, quos retinuerat in 
castris; illi veriti supplicia que cruciatus Gallorum, quorum 
agros vexaverant, dixerunt se velle remanere apud eum 
Caesar concessit his libertatem. 

X.YI. Germanico bello confecto, Caesar statuit de multis 



1 Et discessu. " And by the (previous) departure and (absence)." 

2 Perturbantur.. "Were in confusion and perplexity whether it 
was better," &c. 

3 Qui quorum. ' ' Whoever of them. " 

4 Reliqua fuga, &c. u Farther flight (and safety) being despaired 
of." 

5 Ex timore tanti belli. 1 1 After the apprehension of so great a 
war." Quum. " Since." 



LIBER QUARTUS. 



207 



causis, Rhenum transcundum esse sibi ; quarum ilia fait 
^ustissima, quod, quum videret Germanostam facile impelli 
ut venirent in Galliam, 2 voluit eos timere quoque suis rebus, 
quum intelligerent exercitum Romani populi et posse et au- 
dere transire Rhenum. 3 Accessit etiam, quod ilia pars equi- 
tatus Usipetum et Tench therorum, quam supra commemo- 
ravi transisse Mosam, causa praedandi que frumentandi, ne- 
que interfuisse proelio, post fugam suorum, receperat se trans 
Rhenum in fines Sigambroruni que conjunxerat se cum iis. 
Ad quos quum Caesar misisset nuncios, qui postularent 4 de- 
derint sibi eos, qui intulissent bellum sibi que Galliae, re- 
sponderunt, Rhenum finire imperium Romani populi : si exis- 
timaret [esse] non aequum Germanos transire in Galliam, se 
invito, cur postularet quidquam imperii aut potestatis trans 
Rhenum 5 esse sui. Ubii autem, qui uni ex Transrhenanis mi- 
serant legatos ad Caesarem, fecerant amicitiam, dederant ob- 
sides, magnopere orabant. ut ferret auxilium sibi, quod gra- 
viter premerentur ab Sue vis; vel si prohiberetur facere id 6 oc- 
cupationibus reipub]icae, modo transportaret (portaret trans) 
Rhenum exercitum ; id futurum (esse) satis sibi 7 ad auxilium 
que spem reliqui temporis : nomen atque opinionem ejus 
exercitus esse 8 tan turn, Ariovisto pulso et hocnovissimo proe- 
lio facto, etiam ad ultimas nationes Germanorum, uti possint 
esse tuti opinione et amicitia Romani populi. Pollicebantur 
magnam copiam navium ad transportandum exercitum. 
XVII. Caesar de his causis, quas commemoravi, decreve- 



1 Justissima. " Satisfactory (and sufficient)." 

2 Voluit eos timere. u He wished them to be under apprehension 
also for their own state and affairs, when they should come to un- 
derstand," &c. 

3 Accessit etiam. u An additional reason was." Literally, "It 
was added also." 

4 Dederird sibi eos. " That they should surrender to him those." 

5 Msse sui. u Belonged to him." 

6 Occupationibus reipublicae. " By his public engagements." 

7 Ad auxilium, &c. " For (present) aid and future security." 

8 Tantum. u Of so much influence." 



SOS 



I)E BBLLO GALLICO, 



rat transire Blienum : 1 sed transire navibus que arbitrabatur 
esse ne satis tutum, que statuebat ne esse suae (dignitatis) 
que dignitatis Romani populi. Itaque etsi summa difficultas 
faciencli pontis 2 proponebatur propter latitudinem, rapidita- 
tem que altitudinern fluminis, tamen existimabat id 3 conten- 
denduni [esse] sibi aut aliter exercitum non. transducenduni. 
4 Instituit banc rationeni pontis. Bina tigna, sesquipedalia, 



1 Sed transire, &c. u But to cross in boats be both judged to be 
not sufficiently safe and concluded not to be consistent with his own 
dignity and that of the Roman people. " 

2 Proponebatur. u Was presented." 

3 Contendendum (esse). kk Ought to be attempted by him. 1 ' 

4 Instituit, &c. u He formed this plan of a bridge. Two pieces of 
timber, severally a foot and a half (in thickness), sharpened a little 
at the bottom, adjusted in length to the depth of the river, he uni- 
ted together at an interval of two feet apart. When he had fasten- 
ed these, after being let down into the river, by means of the 
(proper) engines, and had driven them up by the application of the 
ram, not straight in a perpendicular direction, after the manner of a 
stake, but inclined and slanting so as to lean forward according to 
the current of the river ; he likewise placed opposite to them two 
(similar pieces of timber) joined in the same manner as the former, 
at a distance of forty feet down the river, (but) turned against the 
force and impetus of the stream, i. e. , leaning toicards the upper 
two. Both these were, severally, kept apart by beams let in from 
above of two feet thickness, the distance the joining of those 
timbers was apart, with two braces or clasps also on both sides at the 
extremities, so that being separated (by the beams) and bound to- 
gether in a contrary direction (by the braces), such was the strength 
of the work and such the nature of the case itself that the greater 
the force of the water that exerted itself, the more firmly bound 
for this very reason were they held together." 

{Note. — The above describes two pairs of piles or timbers set op- 
posite one another. There was of course a succession of these 
across the stream sufficient to span the river.) 

" These, the several pairs of timbers, were inter- connected (dove- 
tailed) by timbers introduced lengthwise (of the bridge) and were 
also strewed with poles and hurdles. And besides all this, stakes 
were driven obliquely also, at the lower part of the river, which, 
being put beneath for a buttress and united with the whole 
structure, were intended to receive the force of the river ; and 
others also at a moderate distance above the bridge, so that 
if trunks of trees or hulks of vessels should be sent down by 
the barbarians, with the pnrpose of destroying the work, with 
these (additional) defences the violence of these things might 
be lessened and no injury done to the bridge." 



LIBER QUARTUS. 



209 



praecuta paulura ab imo, dimensa ad altitudinem fluminis, 
jungebat inter se intervallo duorum pedum. Quum defixerat 
haec, immissa in flu men, machinationibus, que adegerat fistu- 
cis, non directa ad perpendiculum modo subiicae, sed prona ac 
fastigata, ut procumberent secundum naturam fluminis. Sta- 
tuebat item duo contraria iis, juncta ad eundem modum, inter- 
vallo quaclragenum pedum, ab inferiore parte (fluminis) con- 
versa contra vim atque impetum fluminis. Utraque haec 
distinebantur trabibus bipeclalibus immissis insuper, quan- 
tum junctura eorum tignorum distabat, binis fibulis utrinque 
ab extrema parte, quibus disclusis (a trabibus) atque revinctis 
in contrariam partem [a fibulis], tanta erat firmitudo operis 
atque ea natura rerum, ut quo major vis aquae, (quae) incita- 
visset se, hoc arctius illigata. Haec contexebantur materie 
injecta directa et const ernebantur longuriis que cratibus ; ac 
nihilo secius sublicae agebantur oblique et ad inferiorem 
partem fluminis, quae, subjectae pro pariete et conjunctae 
cum omni opere, exciperent vim fluminis : et aliae item, med- 
iocri spatio supra pontem, ut si trunci arborum sive naves 
missae essent a barbaris (causa) clejiciendi operis, his de- 
fensoribus vis earum rerum minueretur ueu nocerent ponti. 

XVIII. Decern diebus, quibus materia coepta erat com- 
portari, omni opere effecto, exercitus transducitur. Caesar, 
firmo praesidio relicto ad utramque partem pontis, contendit 
in fines Sigambrorum. Interim legati veniunt ad eum a 
compluribus civitatibus, quibus, petentibus pacem atque aiui- 
citiam, respondit liberaliter que jubet obsides adduci ad se. 
At Sigambri, ex eo tempore, quo pons coeptus est institui, 
fuga comparata, iis quos habebant apud se ex Tenchtheris at- 
que Usipetibus 1 hortantibus, excesserant suis finibus que ex- 
portaverant omnia sua, que abdiderant se in solitudinem ac 
silvas. 

XIX. Caesar, moratus pancos dies in eorum finibus, om- 
nibus vicis que aedificiis incensis, que frumentis succisis, re- 



1 Hortantibus. u Advising them to the step." 



210 



DE BELLO GrALLICO. 



cepit se in fines TTbiorum : atque pollicitns iis suum auxilinm 
si premerentur ab Suevis, cognovit haec ab iis : Suevos, post- 
eaquam comperissent per exploratores pontem fieri, concilio 
liabito sno more, dimisisse nnncios in omnes partes uti de- 
migrarent de oppidis, deponerent liberos, nxores que om- 
nia sua in silvas, atque omnes, qui possent ferre arma, con- 
venient in unum locum : liunc esse delectum 1 medium fere 
earum regionum quas Suevi obtinerent : hie constituisse ex- 
pectare adventum Romanorum atque ibi decertare. Quod 
ubi Caesar comperit, omnibus his rebus confectis, causa qua- 
rum rerum constituerat transducere exercitum, ut injiceret 
metum G-ermanis, ut ulcisceretur Sigambros, ut liberaret 
Ubios obsidione, decern et octo diebus omnino consumptis 
trans Rhenum, arbitratus 2 satis profectum [esse] et ad iau- 
dem et ad utilitatem, recepit se in Galliam que rescidit pon- 
tem. 

XX. Exigua parte aestatis reliqua, Caesar, etsi in his 
locis, quod omnis Gallia vergit ad septemtriones, hiemes 
sunt maturae, tamen contendit proficisci in Britanniam, quod, 
fere omnibis Gallicis bellis, intelligebat auxilia subministrata 
[esse] inde nostris hostibus ; et, 3 si tempus anni deficeret 
ad gerendum bellum, tamen arbitrabatur fore magno usui 
sibi, si modo adisset insulam, perspexisset genus hominum, 
cognovisset loca, portus, aditus ; omnia quae erant fere in- 
cognita Gallis. 4 Enim neque quisquam adit illo temere prae- 
ter mercatores, neque notum est iis ipsis quidquam praeter 
maritimam oram atque eas regiones quae sunt contra Gallias. 
Itaque, mercatoribus evocatis ad se undique, poterat reperire 



1 Medium fere. 1 1 As the centre nearly of those regions which 
the Suevi possessed.' 7 

2 Satis profectum. "Enough had been accomplished/' profectum 
from proflcio. 

3 Si tempus, &c. "If the (remaining) time of the year should 
prove insufficient." 

4 Enim neque, &c. u For neither does any one approach there 
incautiously except merchants, nor is there known even to these 
anything but the sea-coast," &c. 



LIBEE QUAETITS. 



211 



neque quanta esset magnitudo insulae, neque quae ant quan- 
tae nationes incolerent, neque 1 quern usum belli haberent, 
aut quibus institutis aterentur neque qui portus essent 
iclonei ad multitudinem majorum navium. 

XXI. Ad cognoscenda haec priusquam faceret periculuni, 
arbitratus C. Yolusenum esse idoneum, praemittit (eum) 
cum longa navi. Mandat huic, uti, omnibus rebus explora- 
tis, revertatur ad se quam primum ; ipse cum omnibus copiis 
proficiscitur in Morinos, quod inde erat brevissimus trans- 
jectus in Britanniam. Hue jubet naves con venire undique 
ex finitimis regionibus, et classem, quam fecerat superiore 
aestate ad Yeneticum bellmn. Interim ejus consilio cognito 
et perlato per mercatores ad Britannos, legati a compluribus 
civitatibus ejus insulae veniunt ad eum, qui polliceantur 
dare obsides atque obtemperare imperio Bomani populi. 
Quibus auditis, pollicitus liberaliter, que hortatus ut perma- 
nerent in ea sententia, remittit eos domum : et mittit una 
cum his Commium quern ipse, Atrebatibus superatis, con- 
stituerat regem ibi, cujus et virtutem et consilium probabat 
et quern arbitrabatur fidelem sibi, que cujus auctoritas 2 ha- 
bebatur magni in iis regionibus. Imperat huic adeat civi- 
tates quas possit, que hortetur ut sequantur fidem Bomani po- 
puli; que nunciet se venturum eo celeriter. Yolusenus, re- 
gionibus perspectis 3 quantum facultatis potuit dari ei, qui 
non auderet egrecli navi ac committere se barbaris, revertitur 
ad Caesarem quinto die, que renunciat quae perspexisset ibi. 

XXII. Dum Caesar moratur in his locis causa paran- 
daram navium, legati venerunt ad eum ex magna parte Mo- 
rinorum, qui excusarent se 4 de consilio superioris temporis, 



1 Quern usum belli. Literally, ' ' What usage or practice of war 
they had.' J 

2 Habebatur magni. " Was esteemed of much account, was highly 
valued." 

3 Quantum facultatis, &c. ' ' As far as opportunity could be given 
to him, inasmuch as he did not dare to go out of his vessel," &c. 

4 De consilio. " Concerning the line of conduct, the policy," they 
had formerly pursued. 



212 



DE BELLO GALLICO. 



quod barbari homines et imperiti nostrae consuetudinis fe- 
cissent belluni Romano populo, que pollicerentur se facturos 
ea, quae imperasseL Caesar, arbitratus hoc accidisse sibi 
satis opportune, quod neque volebat relinquere hostem post 
tergum, neque habebat, propter tempus anni, facultatem ger- 
endi belli neque judicabat has occupationes tantularum rerum 
anteponendas (esse) sibi 1 Britanniae, imperat his magnum 
numerum obsidum. Quibus adductis, recepit eos in fidem. 
Circiter octoginta onerariis navibus coactis que contractis, 
quot existimabat esse satis ad transportandas duas legiones, 
distribuit quidquid habebat praeterea longarum navium 
quaestori, legatis, que praefectis. Hue accedebant octodecim 
onerariae naves, quae tenebantur vento octo millibus passuum 
2 ab ex eo loco, quo minus possent pervenire in eundem por- 
tum. Has distribuit equitibus : dedit reliquum exercitum 
Q. Titurio Sabino et L. Aurunculeio Cottae legatis dedu- 
cendum in Menapios atque in eos pagos Morinorum, ab qui- 
bus legati non venerant ad eum. Jussit P. Sulpicium Ru- 
fum legatum, cum eo praesidio quod arbitrabatur esse satis, 
tenere portum. 

XXIII. His rebus constitutis, nactus idoneam tempesta- 
tem ad navigandum, solvit fere tertia vigilia, que jussit equi- 
tes in ulteriorem portum progredi et conscendere naves et 
sequi se ; a quibus quum id administratum esset paulo tar- 
dius, ipse circiter quarta hora diei cum primis navibus atti- 
git Britaniam, atque ibi conspexit 3 expositas in omnibus 
coilibus armatas copias hostium. Cujus loci haec erat na- 
tura : 4 mare continebatur montibus adeo angustis, uti telum 
posset adjici in litus ex superioribus locis. Arbitratus hunc 
[esse] nequaquam idoneum locum 5 ad egrediendum, expec- 

1 Britanniae. " To the invasion of Britain.' 7 

2 Ab. " Oft," u away," used adverbially. 

3 Expositas. u Drawn out and in visible array." 

4 Mare continebatur, &g. u The sea was confined by mountains 
(so precipitous) and so close (to the shore) that a javelin could be 
thrown so as to reach to the shore from the higher grounds. " 

5 Ad egrediendum. " For disembarking." 



LIBER QUARTUS. 



213 



tavit ad nonam horani in ancoris dum reliquae naves con- 
venient eo. Interim legatis que tribunis militum convoca- 
tis ostendit et quae cognosset ex Voluseno et quae vellet 
fieri, que monuit (ut ratio militaris, maxime.ut maritimae 
res postularent 1 ut quae haberent celerem atque instabilem 
motuni) onmes res administrarentur ab iis ad nut lira et ad 
terapus. His dimissis, 2 et nactus uno tempore et vent urn et 
aestum secundum, signo dato et ancoris sublatis, progressus 
circiter septem millia passuum ab eo loco 3 constituit naves 
aperto oc piano litore. 

XXIY. At barbari, consilio Eomanorum cognito, equi- 
tatu praemisso et essedariis, 4 quo genere plerumque consu- 
erunt uti in praeliis, subsecuti reliquis copiis, proliibebant 
nostros egredi navibus. Erat ob has causas summa dimcul- 
tas, quod naves propter magnitudinem non poterant consti- 
tui, nisi in alto ; 5 (nostris) militibus autem ignotis locis, 
manibus impeditis, oppressis magno et gravi onere armorum 
simul et desiliendum de navibus et consistendum in fiucti- 
bus et pugnandum erat cum hostibus. 6 Quum illi aut ex 
ariclo aut progressi paululum in aquam, expediti omnibus 
membris, notissimis locis audaciter conjicerent tela et in- 
citarent insuefactos equos. Quibus rebus nostri perterriti 
atque omnino imperiti hujus generis pugnae, non nitebantur 

1 Ut quae. ' ' Inasmuch as these (naval operations) have a quick 
and variable movement." 

2 Et nactus . . . . et ventum et aestum. "And meeting- at one 
and the same time both wind and tide (that were) propitious." 

3 Constituit. " Stationed or anchored." 

4 Quo genere, &c. '"Which description of military force for the 
most part they were accustomed to employ in their battles." 

5 [Nostris] militibus, &c. ' c Our soldiers moveover, on an unknown 
coast, with hands pre-occupied, oppressed with a great and heavy 
load of armor, had at one and the same time to leap down from the 
ships, to steady themselves in the waves and to fight with the 
enemy. ' ' Literally, 1 ' For our soldiers .... it was necessary to 
leap down," &c. 

6 Quum illi, &c. " While they, either from the dry ground or ad- 
vanced a little into the water, free in all their limbs, in familiar 
localities, could boldly hurl their javelins and urge on their well- 
trained horses. " 



214 



DE BELLO GALLICO. 



eadem alacritate ac studio, quo consuerant uti in pedestribus 
proeliis. 

XXY. Quod ubi Caesar animadvertit, jussit longas naves, 
quarum et species erat inusitatior barbaris et motus expedi- 
tior ad usum, paulum removeri ab onerariis navibus et inci- 
tari remis et constitui ad apertum latus hostium 1 atque inde 
fundis, sagittis, tormentis, hostes propelli ac submoveri; 
quae res fuit nostris magno usui. Nam barbari permoti et 
figura navium, et motu remorum, et inusitato genere tormen- 
torum, constiterunt, ac paulum modo retulerunt pedem. 2 At- 
que nostris militibus cunctantibus maxime propter altitu- 
dinem maris, [ille] qui ferebat aquilam decimae legionis, 
contestatus deos ut ea res eveniret feliciter legioni, inquit, 
Desilite, commilitones, nisi vultis prodere aquilam hostibus ; 
ego certe praestitero meum officium reipublicae atque im- 
peratori. Quum dixisset hoc magna voce projecit se ex navi 
atque caepit ferre aquilam in hostes. Turn nostri, 3 cohortati 
inter se, [ut] tantum dedecus ne admitteretur, universi de- 
siluerunt ex navi : item alii, quum ex proximis navibus con- 
spexissent hos, 4 subsecuti appropinquarunt hostibus. 

XXYI. Pugnatum est acriter ab utrisque ; nostri, tamen, 
quod neque poterant servare ordines, neque 5 insistere fir- 
miter neque subsequi signa 6 atque alius ex alia navi 



1 Atque inde. i ' And from thence (from these vessels) with the 
use of slings, arrows and engines of war the enemy should be re- 
sisted and made to retire." 

2 Atque- nostris, &c. "And to our men — (addressing- our men) — 
hesitating chiefly on account of the depth of the sea, (the centu- 
rion) who bore the eagle of the tenth legion, appealing to the Gods 
that that thing (his present movements) might turn out successfully 
for the legion, cried out," &c. 

3 Cohortati inter se, &c. 1 ' Exhorting one another not to allow so 
great a disgrace." Literally, u That so great a disgrace should not 
be permitted." 

4 Subsecuti. "Following close after." 

5 Insistere flrmiter. ' ' Maintain firm footing " in the water. 

6 Atque alius, &c. 1 ' And one from one vessel and another from 
another were joining themselves to whatever standards they seve- 
rally happened to meet with." 



LIBER QUARTUS. 



215 



aggregabat se quibuscumque signis occurrerat, magnopere 
perturbabantur. Hostes vero, omnibus vaclis notis, ubi 
conspexerant ex litore aliquos egredientes ex navi 1 singula- 
res, equis incitatis adoriebantur impeditos : plures circum- 
sistebant paucos, alii conjiciebant tela in universos ab aperto 
latere. Quod quum Caesar animadvert] sset, jussit scaphas 
longarum navium, item 2 speculatoria navigia compleri mili- 
tibus et quos conspexerat laborantes, 3 submittebat subsidia 
iis. JSTostri, simul constiterunt in arido, omnibus suis con- 
secutis, fecerunt impetum in bostes atque dederunt eos in 
fugam ; neque potuerunt, prosequi longius, 4 quod equites non 
potuerant tenere cursum atque capere insulam. Hoc unum 
defuit Caesari ad pristinam fortunam. 

XXVII. Hostes superati proelio, simul atque receperunt 
se ex fuga, statim miserunt legatos ad Caesarem de pace : 
polliciti sunt sese daturos [esse] obsides que facturos [esse] 
quae imperasset. Una cum bis legatis venit Commius At- 
rebas, quern supra demonstraveram praemissum [esse] a 
Caesare in Britanniam. Hunc illi comprehenderant egres- 
sum e navi, quum perferret mandata imperatoris ad eos 
6 modo oratoris atque conjecerant in vincula: turn, proelio 
facto, remiserunt, [eum] 6 et in petenda pace ejus rei contu- 
lerunt culpam in multitudinem et petiverunt, ut ignosceretur 
propter imprudentiam. Caesar questus, quod intulissent 
bellum sine causa, 7 quum ultro legatis missis in continentem 



1 Singular es. " Individually, or one by one." 

2 Speculatoria navigia. " Exploring vessels." Light boats for 
making observations. 

3 Submittebat. u Secretly dispatched." 

4 Quod equites, &c. " Because the cavalry (that had sailed in 
separate vessels) had not been able to keep their course and to reach 
the island." 

5 Modo oratoris. "As an ambassador." Literally, "After the 
manner of an oral ambassador," one who bears a verbal message. 

Et in petenda pace, &c. "And in asking indulgence for that 
thing laid the blame on the multitude and asked that he would par- 
don them on account of their lack of knowledge and discretion." 

7 Quum ultro. " Although of their own accord." 



216 



DE BELLO Gr ALLICO . 



petissent pacem ab se, dixit ignoscere imprudentiae que im- 
peravit obsides ; quorum illi dederunt partem statim, partem 
1 arcessitam ex longinquioribus locis dixerunt sese daturos 
[esse] paucis diebus. Interea jusserunt suos remigrare in 
agros que principes convenire undique, et coeperunt commen- 
dare se que suas civitates Caesari. 

XXYIIX. Pace confirmata his rebus, 2 [in] quartum diem 
post quam ventum est in Britanniam octodecim naves, 
de quibus supra demonstratum est, quae sustulerant equites, 
solverunt ex superiore portu leni vento. 3 Quum quae ap- 
propinquarenfc Britanniae et viderentur ex castris, tanta tem- 
pestas subito coorta est ut nulla earum posset tenere cur- 
sum : 4 sed aliae referrentur eodem unde profectae erant : 
aliae dejicerentur ad inferiorem partem insulae, quae est 
propius occasum solis, cum magno periculo sui : quae tamen, 
quum ancoris jactis complerentur fluctibus, 5 necessario pro- 
vectae in altum adversa nocte, petierunt continentem. 

XXIX. Eadem nocte accidit, ut esset plena luna, 6 qui 
dies consuevit efficere maximos maritimos aestus in Oceano: 
que id erat incognitum nostris. Ita uno tempore et aestus 
complebat 7 longas naves, quibus Caesar curaverat exercitum 
transportandum [esse], que quas subduxerat in aridum ; et 
tempestas 8 afflictabat onerarias (naves), quae deligatae erant 
ad ancoras ; neque ulla facultas dabatur nostris aut 9 aclminis- 
trandi aut auxiliandi. Compluribus navibus fractis, quum 



1 Arcessitam. " That had to be summoned or brought from more 
distant places. " 

2 [In] quartum diem post quam. "On the fourth day after that 
they came," &c. 

3 Quum quae. " When these." 

4 Sed aliae referrentur eo. 4 ' But some were carried back to the 
same point." 

5 Necessario, &c. " Being compelled to put to sea during an un-. 
favorable night." 

6 Qui dies. " Which period." 

7 Longas naves. u Vessels of war." 

8 Afflictabat. "Dashed against one another the transports or 
ships of burden." 

9 Administrandi. " Of managing." 



LIBER QUART US. 



217 



reliquae essent inutiles ad navigandum, funibis, ancoris que 
reliquis armamentis amissis, 1 magna perturbatio, id quod 
erat necesse accidere, totius exercitus facta est : enim neque 
erant aliae naves quibus possent reportari : et omnia deerant 
quae sunt usui ad reficiendas eas, et, 2 quod constabat om- 
nibus oportere hiemari in Gallia, frumentum in his locis 
non provisum erat in hiemem. 

XXX. Quibus rebus cognitis, principes Britanniae, qui 
convenerant post proelium ad facienda ea quae Caesar jus 
serat, * collocuti inter se, quum intelligerent equites et naves 
et frumentum deesse Romanis, et cognoscerent paucitatem 
militum ex exiguitate castrorum, 4 quae erant etiam angus- 
tiora hoc, quod Gaesar transportaverat legiones sine impedi- 
ments, 5 duxerunt esse optimum factu, rebellione facta, pro- 
hibere nostros frumento que commeatu, et 6 producere rem in 
hiemem ; quod, iis superatis aut interclusis reditu, connde- 
bant neminem postea transiturum [esse] in Britanniam causa 
inferendi belli. 

XXXI. Itaque, conjuratione rursus facta, coeperunt pau- 
latim discedere ex castris ac clam deducere suos ex agris. 
At Caesar, etsi nondum cognoverat eorum consilia, tamen 7 et 
ex eventu suarum navium et ex eo quod intermiserant 
dare obsides, suspicabatur id fore, quod accidit. Itaque 
comparabat subsidia ad omnes casus : nam et conferebat 
frumentum ex agris quotidie in castra et utebatur materia 



1 Magna perturbatio. "A great commotion, such as is certain to 
happen in like circumstances, of the whole army, was produced." 

2 Quod constabat, &c. ' ' And because it was evident to all that 
they must winter in G-aul." Literally, u It must be wintered by 
them.' 1 

3 Collocuti inter se. " Having conferred among themselves." 

4 Quae erant, &c. "Which were even more contracted (than * 
usual) on this account." Hoc. 61 On this account." 

5 Duxerunt. " They considered " or " concluded " as the result 
of deliberation. 

6 Producere rem. " To protract the matter." 

7 Et ex eventu, &c. " Both from the calamity to his ships, and 
because they had ceased to give hostages." Literally, " From what 
had happened to his ships." 

10 



218 



DE BELLO GALLICO. 



atque aere earum (navium), quae naves erant gravissime afflic- 
tae, ad reficiendas reliquas et jubebat comportari ex conti- 
nenfci [ea] quae erant usui ad eas res. Itaque, quum id ad- 
ministraretur a militibus summo studio, effecit ut>, duodecim 
navibus amissis, 1 posset commode navigari reliquis. 

XXXII. Dum ea geruntur, una legione ex consuetudine 
missa frumentatum neque ulla suspicione belli ad id tempus 
interposita, 2 quum pars hominum (barbarorum) remaneret, 
in agris, pars etiam ventitaret in castra ; ii, qui erant in sta- 
tione pro portis castrorum, renunciaverunt Caesari majorem 
pulverem quam consuetudo ferret, videri in ea parte, in 
quam partem legio fecisset iter. Caesar suspicatus 3 id quod 
erat, aliquid novi consilii initum [esse] a barbaris, jussit 
cohortes, quae erant 4 in stationibus proficisci secum in earn 
partem, duas ex reliquis succedere 5 in stationem, reliquas 
armari et confestim subsequi sese. Quum processisset paulo 
longius a castris, animadvertit suos premi ab hostibus atque 
aegre sustinere, et, 6 legione conferta, tela conjici ex omnibus 
partibus. Nam quod, omni frumento demesso ex reliquis 
partibus, 7 erafc una pars reliqua, hostes suspicati nostros ven- 
tures esse hue, delituerant noctu in silvis ; turn subito 
adorti (nostros) dispersos, armis depositis, occupatos meten- 
do, paucis interfectis, perturbaverant reliquos, 8 ordinibus 
incertis ; simul circumdederant equitatu atque Essedis. 

XXXIII. Hoc est genus pugnae ex essedis : primo pere- 
quitant per omnes partes et conjiciunt tela atque perturbant 

1 Posset commode, &c. c 4 The rest could be conveniently used for 
navigation." Literally, u It could be navigated conveniently with 
the rest." 

2 Quum. u Since." 

3 Id quod erat. £ ' What was really so. " 

4 In stationibus. " At their posts." 

5 In stationem. u On guard.' ' 

6 Legione conferta. ' ' The legion being huddled together, javelins 
were being hurled from all directions." 

7 Erat una pars. ' ' There was only one part remaining " to 
reap. 

8 Ordinibus incertis. Literally, "Their ranks being unknown." 
" Who were in doubt about their ranks." 



LIBER QUARTUS. 



219 



plerumque ordines ipso terrore equorum et strepitu rot-arum, 
et, quum insinuaverint se inter turmas equitum, desiliunt, 
ex essedis et proeliantur pedibus. Interim aurigae excedunt 
'paulatim ex proelio atque ita collocant currus, ut, si illi pre- 
mantur a multitudine hostium, habeant 1 expeditum recep- 
tum ad suos. Ita praestant in proeliis mobilitatem 
eqnitum, stabilitatem peditum, ac efficiunt tantum quo- 
tidian o usu et exercitatione, uti consueverint 2 sustinere 
incitatos equos in declivi ac praecipiti loco, et brevi moderari 
ac flectere, et 3 percurrere per temonem, et insistere j ugo, 
et inde recipere se citissime in currus. 

XXXIV. 4 Quibus rebus, nostris perturbatis novitate 
pugnae, Caesar opportunissimo tempore tulit auxilium ; 
namque ejus adventu hostes constiterunt, nostri receperunt 
se ex timore. Quo facto, arbitratus esse 5 alienum tempus 
ad lacessendum et ad committendum proelium, continuit se 
suo loco et, brevi tempore intermisso, reduxit legiones in 
castra. Dum haec geruntur, 6 omnibus nostris occupatis, 
(ii) qui erant reliqui in agris discesserunt. 7 Secutae sunt 
complures continuos dies temp estates, quae et continerent 
nostros in castris et prohiberent hostem a pugna. Interim 
barbari dimiserunt nuncios in omnes partes, que praedica- 
verunt suis paucitatem nostrorum militum, et demonstrave- 
runt quanta facultas daretur faciendae praedae, atque liber- 
andi sui in perpetuum, si expulissent Komanos castris. His 

1 Expeditum reeeptum. u A ready retreat to their own men." 

2 Sustinere incitatos equos. u To arrest their horses when at full 
speed on sloping and precipitous ground." 

3 Percurrere per temonum. " To run along the pole or tongue of 
the chariot, and stand on the yoke and thence to retreat very swiftly 
into the chariot." 

4 Quibus rebus, &c. ' ' To this state of affairs " . . . . tulit auxili- 
um, ' ' Brought relief. " 

5 Alienum tempus. u An unpropitious time." 

6 Omnibus nostris, &c. u All our men being occupied (with 
what was transpiring), those (of the enemy) who were left in the 
fields departed " to make common cause with their countrymen. 

7 Secutae sunt, &c. 4 1 There followed during many successive 
days," &c. 



220 



DE BELLO GrALLICO. 



rebus magna multitudine peditatus que equitatus coaeta, ven- 
erunt ad castra. 

XXXY. Caesar, etsi videbat idem fore quod acciderat 
superioribus diebus, ut, si hostes essent pulsi, effugerent 
periculum celeritate, tamen, 1 nactus circiter triginta equites, 
quos Commius Atrebas, de quo dictum est ante, transporta- 
verat, constituit legiones in acie pro castris. Proelio eom- 
misso, hostes non potuerunt diutius ferre impetum nostro- 
rnm militum, ac verterunt terga. Quos secuti tanto spatio 
2 quantum potuerunt efficere cursu et viribus, occiderunt 
complures ex iis ; deinde, 3 omnibus longe et late afflictis 
que incensis, receperunt se in castra. 

XXXYI. Eodem die legati venerunt, missi ab hostibus 
ad Caesarem de pace. His Caesar duplicavit numerum ob- 
sidum, quern imperaverat antea, que jussit eos adduci in con- 
tinentem, quod, 4 die aequinoctii propinqua, navibus infirmis, 
non existimabat 5 navigationem subjiciendam hiemi. Ipse, 
nactus idoneam tempestatem, paulo post mediam noctem 
solvit naves, omnes quae pervenerunt incolumes ad con- 
tinentem ; sed ex bis duae onerariae [naves] non potuerunt 
6 capere eosdem portus, quos reliquae (ceperunt), et delatae 
sunt paulo infra. 

XXXVII. 7 Ex quibus navibus quum circiter trecenti 
milites expositi essent atque contenderent in castra, Morini, 



1 Nactus circiter, &c. 1 ' Having obtained about thirty horse- 
men ; " so small a number as to raise a doubt as to the genuine- 
ness of the text. 

2 Quantum potuerunt, &c. Literally, 4 ' As far as they could ac- 
complish by running and strength," i.e., "As far as their strength 
in running permitted." 

3 Omnibus longe et late, &c. c c After destroying and burning all 
things far and wide " in their path. 

4 Die aequinoctii. " The season of the equinox being near at 
hand." 

5 Navigationem, &c. 1 ' That his voyage should be exposed to 
(the peril) of a storm." 

6 Capere eosdem. u To reach the same harbors that the rest did." 

7 Ex quibus navibus quum, &c. ■ u When from these ships about 
three hundred soldiers had been landed and were marching," &c. 



LIBER QUARTUS. 



221 



quos Caesar, proficiscens in Britanniam, reliquerat pacifica- 
tos, adducti spe praedae 1 primo circumsteterunt non ita 
magno numero suorum, ac jusserunt ponere arma, si nollent 
sese interfici. Quum illi, orbe facto, defenderent sese, cele- 
riter ad clamorem hominum circiter sex millia convenerunt. 
Qua re nunciata, Caesar misit auxilio suis omnem equitatum 
ex castris. Interim nostri milites sustinuerunt impetum 
hostium atque pugnaverunt fortissime amplius quatuor horis 
et, paucis vulneribus acceptis, occiderunt complures ex iis. 
3 Vero postea quam noster equitatus venit in conspectuni, 
hostes, armis abjectis, verterunt terga, que magnus numerus 
eorum occisus est. 

XXXVIII. Caesar postero die misit T. Labienum lega- 
tum cum iis legionibus, quas reduxerat ed Britannia, in 
Morinos, qui fecerant rebellionem. Qui quum propter sic- 
citates paludum non haberent quo reciperent se, 3 quo per- 
fugio usi fuerant superiore anno, omnes fere venerunt in 
potestatem Labieni. At Q. Titurius et L. Cotta, legati qui 
duxerant legiones in fines Menapiorum, omnibus eorum 
agris vastatis, frumentis succisis, aedeficiis incensis, quod 
omnes Menapii abdiderant se in densissimas silvas, recepe- 
runt se ad Caesarem. Caesar constituit hiberna omnium 
legionum in Belgis. Eo duae civitates omnino ex Britannia 
miserunt obsides ; reliquae neglexerunt. His rebus gestis, 
ex Uteris Caesaris 4 supplicatio viginti dierum decreta est a 
senatu. 



1 Primo circumsteterunt, &c. "At first surrounded them with 
a small number of their party." Literally, " With not so great a 
number." 

2 Vero postea quam. "But after that our cavalry," &c. 

3 Quo perfugio. " Of this refuge (the moist and inaccessible 
marshes) they had availed themselves the previous year." 

4 Supplicatio. " A public thanksgiving and festival." 



LIBER QUINTTJS. 



NOTES EXPLANATORY AND CRITICAL. 



I, 

1. Ad celeritatem onerandi subductionesque. " With a view to 
facility in loading and ease of withdrawment from the water; " sub- 
ductiones, literally "haulings ashore." 2. Qui litem aestimant 
paenam que constituunt. ' ' Who should take account of the matter 
in controversy and fix the damages." 

II. 

1. Cujus supra demonstrammus. Supply formam with cujus, or 
take it as put for quod and by attraction to generis made the geni- 
tive instead of the accusative. 2. Huie rei. " For this matter," i.e. , 
to carry into effect the orders he had just issued. 3. Cum le- 
gionibus expeditis quatuor. " With four legions unincumbered with 
baggage." 

III. 

1. Quoniam cimtati consulere nonpossent. " Siuce they could not 
consult for the welfare of the State," by reason of the existing dis- 
sensions. 2. Laberetur. u Should fall off into revolt." 

IV. 

Quod cum merito, &c. 4 ' Which he considered was done by him 
in accordance with his (real) merit, and at the same time judged it 
to be of great advantage that his influence among his own people 
should be as great as possible, inasmuch as he had seen in him so 
marked a feeling of good- will towards himself." 

V. 

Quod quum ipse abesset, &c. "Because he feared when he him- 
self should be absent, an insurrectionary movement of G-aul " might 
occur. 

VI. 

1. Id factum, &c. "Caesar knew that that had taken place 
from the information of his intimate friends," those related to him 
by the ties of hospitality. 2. Ille omnibus, &c. "He at first en- 



BOOK FIVE. — NOTES. 



223 



deavored, by the most earnest solicitation, to obtain the privilege of 
being left in Gaul." o. Metu territare. "He excited their appre- 
hensions by suggesting that it was not without reason that Gaul was 
despoiled of all her nobility." 4. Fldem reliquis interp&riere, Sec. 
" He gave a pledge to the rest on his own part and exacted an oath 
from them." 

VII. 

1. Qua re cognita, &c. " This matter being known, Caesar, in- 
asmuch as he had always paid so much consideration to the Aeduan 
State (felt no hesitation as to his course, but) determined that Dum- 
norix was to be coerced and deterred from his purpose by whatso- 
ever means he could employ ; because, moreover, he saw that his 
madness was going to too great a length (he resolved) to see to it 
that he should not be able in any respect to injure himself and the 
republic." 2. At omnium impeditis animis. " But the minds of all 
being occupied " with the business of the expedition into Britain. 
3. Nihil ftunc, &c. " Supposing that he would do nothing like a 
sane man or one in his senses, in his own absence from him, inas- 
much as he had disregarded the express command (of Caesar) when 
present. " 

VIII. 

1. Et longius delatus aestu, &e. " And being carried down too far 
by the tide, at sunrise, saw Britain abandoned (and lying) far to the 
left." 2. Accessum est, &c. " They approached Britain about mid- 
day." 

IX. 

1. In litore molli atque aperto. " On a smooth and open coast," 
as contrasted with one encumbered and made dangerous with rockS. 
2. Testudine facto, &c. ' ' By forming a testudo and applying a 
mound to their fortifications." 

X. 

Quum jam extremi, &c. ' £ When now their rear was still in 
sight." 

XI. 

1. Naves instituat, &c. " That he should build as many 
ships as possible with the aid of those legions." 2. Huic superior e 
tempore. "Between him, at a former period, and the rest of the 
States there had occurred continual wars." 

XII. 

1. Quos natos, &c. " With respect to whom, they say, that it had 
been transmitted in memory, or traditionally, that they had been 
born on the island itself. " 2. Ad certum pondus examinatis. ' ' As- 
certained or adjusted to a certain weight." 3. Plumbum album. 
" Tin." 4. Materia cujusque generis. " Wood of every description." 



224 



BOOK FIVE. NOTES. 



5. Animi wluptatisque causa. " From inclination and pleasure," or 
4 ' with a view to amusement and pleasure." 

XIII. 

1. Qui est ad Cantium, &c. " Which is towards Kent, where al- 
most all vessels from Gaul touch or land. " 2. Bed 'pari spatio 
transmissus. 44 But the passage to Britain is by a like distance as 
from Gaul." 3. Cerlis ex aqua mensuris. "By means of accurate 
or reliable water -measures." 4. Cui parti nulla est objecta terra. 
" To which part or side no land lies opposite." The geography of 
Britain, as given in this section is, of course, crude and inaccurate. 

XIV. 

1. Be vitro inficiunt, &c. 44 Stain themselves with woad, which 
produces a blue color." 2. Atquehoc u And on this account. " 3. 
Gapilloque, &c. 4 ' They go with their hair long and every part of their 
body shaved," &c. Literally, " They are with, or of, long hair," &c. 
4. Quo primum, &c. u By whom, severally, each virgin or each 
woman, when a virgin, was first married." 

XV. 

1. Tamenut nostri, &c. 44 Yet so that our men in all directions 
were at advantage." 2. In statione. 44 In position or on guard." 

3. Quumhos, perexiguo, &c. 44 When these, a very small interval of 
space intervening between them, had taken up their position, our 
men being struck with fear at the new method of fighting, very 
boldly broke through the midst of the enemy, and recovered them- 
selves from the situation in safety." 

XVI. 

1. Quum sub oculis, &c. "Since it was fought under the eyes 
of all," &c. 2. Consulto plerumque, &c. "Yielded or gave way 
for the most part on purpose." 3. Equestris autem, &c. " The 
mode of equestrian battle (on the part of the Britons), whether 
retreating or pursuing, brought (to our men) equal danger." 4. 
Stationesque, &c. 4 ' And they had stages or stations arranged, and 
relieved one another in succession, and the unwounded and fresh 
took the place of those that were exhausted. ' ' 

XVII. 

1. Sic uti, &c. 44 So as to approach very near to our standards 
and legions." 2. Neque finem sequendi. "Nor did they stop pur- 
suing them until our cavalry, trusting to be supported with assist- 
ance, since they saw our legions behind them, drove the enemy with 
precipitation, and, killing a great number of them, gave them no 
opportunity of rallying or making a stand, or leaping down from their 
chariots." 3. Ex hac fug a protinus. 44 Immediately after this rout." 

4. Summis copiis. " With any very considerable forces." 



BOOK FIVE. — NOTES. 225 



XVIII. 

1. Quod flumen, &c. ""Which river could be crossed on foot 
in one place only, and in this with difficulty." 2. Bipa autem, &c. 
* ' The bank was fortified with sharp stakes, arranged in front ; 
similar stakes, fixed beneath the water, were covered by the river." 
3. Quum capite solo, &c. " Although they appeared with the head 
alone out of water." 

XIX. 

1. Itinera nostra servabat. " Continually watched our marches." 
2. lis regionibus, &c. " In those regions in which he knew that we 
would make our march, drove from the fields flocks and men into 
the woods." 3. .Relinquebatur, &c. u It remained (as a consequence) 
that Caesar could not suffer a long excursion to be made (on the part 
of the cavalry) from the line of the legionary force ; and that the 
enemy could be injured only so much, by devastating their fields and 
burning their dwellings, as the legionary soldiers, with much labor 
and marching, could effect. 

XX. 

1. Caesaris fidem secutus. " Attaching himself to the alliance of 
Caesar. 2. Obsides ad numerum. " Hostages to the appointed num- 
ber." 

XXI. 

Oppidum autem, &c. " The Britons, however, call it a town 
when they have fortified with mound and trench an obstructed (and 
entangled) forest, whither they have been wont to resort for the 
sake of avoiding an attack of the enemy." 

XXII. 

1. Eruptione facta. "A sortie having been made." 2. Suos 
incolumes reduxerunt. ' ' Brought back their forces in safety " to 
the camp. 3. Hiemem . . . agere. " To pass the winter on the 
Continent, on account of the sudden insurrectionary movements of 
Gaul." 4. Atque id ... . intcttigeret, &c. " And perceived that 
that could be easily exacted." 

XXIII. 

1. Duobus commeatibus. u By two transportations or passages." 
2. At ex Us, &c. " But of those which were sent back to him 
from the Continent empty, both such as belonged to the first trans- 
portation, after the soldiers were landed, and those which Labienus 
afterwards procured to be constructed, sixty in number, very few 
reached their (destined) place. 3. Necessario angustius milites 
collocavit. ' ' He necessarily put on board his soldiers in much closer 
quarters than usual." u Stowed them closer." 4. Summa trail- 
quilitate consecuta. ' ' Having secured a period of very great tran- 
quillity." 



226 



BOOK FIVE. — NOTES. 



XXIV. 

1. Quod eo anno . . . provenerat, &c. " Because during that year 
corn had come forward in Gaul less abundantly than usual, on 
account of drought, he was compelled to arrange his army in winter 
quarters differently from former years, and to distribute the legions 
among many States." 2. Ad hunc modum distribute, &c. u By dis- 
tributing his legions after this manner he thought that he could 
very easily remedy the scarcity of corn." 

XXV. 

1. Tertium jam Iiunc, "Him, now for the third year reigning, 
personal enemies openly killed, many of the State also being abet- 
tors (of the deed)." 2. llle veritus, &c. " He being afraid, because 
many were implicated, that the State (itself), through their agency 
and prompting, would revolt," &c. 

XXVI. 

1. Diebus circiter, &c. "In about fifteen days after they came 
into winter quarters. " 2. Qui cum ad fines, &c. "Who, although 
they had met with Sabinus and Cotta near the borders of their 
kingdom, and had conveyed corn into their winter quarters, insti- 
gated by messages from Indutiomarus the Treviran, stirred up their 
own people, and after suddenly overwhelming the wood purveyors 
(of the Roman army), came with a large force to attack the camp." 

XXVII. 

1. Plurimum ei . . . . debere. "That he confessed that he owed 
very much to him." 2. Neque id quod fecerit, &c. "And as to 
what he had done in the affair of assaulting the camp, that he had 
not done it of his own judgment and consent, but from the coercion 
of the State." 3. Id se facile, &c. "That he could easily prove 
that, from his own inconsiderableness and lack of power." 4. Quibus 
quoniam. ' ' And since he had satisfied these in accordance with 
the claims of kindred, he now had regard to the duty he owed in 
return for Caesar's benefits to him." 5. Ipsorum esse consilium. 
"It was for them to consider whether they wished, before the 
neighboring nations should become aware of it, to lead their 
soldiers," &c. 6. Quod Jiiberms levetur. " Because he would be 
relieved from the burden and charge of their winter quarters." 

XXVIII. 

1. Quantasms magnas, &c. " They alleged that with their winter 
quarters fortified they could sustain (the attack of) the German 
forces, however great. 2. Rem esse testimonio. ' c The thing was 
evident of itself, because," &c. 3. Quid esse lemus, &c. " What 
could be more inconsiderate or base than, at the suggestion of an 
enemy, to take counsel concerning the most important matters ? " 
To make an enemy's advice the basis of important movements. 



BOOK FIVE. NOTES. 



227 



XXIX. 

1. JSfeque aliter, &c. " Otherwise the Carnutes would not have 
taken the step of killing Tasgetius, nor would the Eburones, if he had 
been present, have come to the camp with so much contempt of us ; 
that he did not look to the enemy's advice, but to the nature of the 
case itself." 2. Sine certa re. U Without reliable information. " 3. 
Saarn sententiam, &c. u That his opinion was the safe one (to follow) 
in any event ." 4. Si nil sit durius, ' 1 If nothing more difficult occurred 
than (they had reason to anticipate)." 5. Unam .... salutem. 
"The only safety." 6. Cottae quidem, &c. "ButCotta's advice 
and the others who dissented, what result could it have (but a 
doubtful or disastrous one) ? " 

XXX. 

1. Vincite ' in-quit, &c. " Prevail in your opinion," said Sabinus, 
u if you so wish," and this (he said) in a louder voice, so that a 
great part of the soldiers overheard: "I am not the man among 
you to be greatly alarmed at the danger of death. These will know 
(how to judge in the matter), and if any calamity occurs, will de- 
mand an account at your hands." 2. Nee rejecti, &c. Li And nor, as 
being cast out and banished to a distance from the rest (of their 
countrymen), perish either by sword or famine." 

XXXI. 

1. Consurgitur ex consilio, <fcc. " They rise from the council ; (the 
members of it) embrace each of them (Titus and Cotta) and beg that 
by their disagreement and obstinacy they do not bring matters into 
the greatest peril. " 2. Pronunciatur, k ' The command is given 
that they set out at dawn." 3. Quid ex instrument*) Mbernorum, &c. 
u What part of his winter provisions he may be compelled to aban- 
don." 4. Omnia exeogitantur , &c. "All things are thought of (and 
suggested) as reasons why they cannot remain without danger, and 
why the danger now was increased by the languor and vigils of the 
soldiers." 5. Ut quibus esset persuasum. "As if they were per- 
suaded." 

XXXII. 

1. Collocatis insidiis bipartite. ' 1 Having arranged ambuscades in 
two different divisions." 2. JVovissimos que premere et primes pro- 
hibere. u Both attacked urgently the rear and intercepted the van." 

XXXIII. 

1. Haec tamen ipsa timide. " These very arrangements, how- 
ever, he made with hesitation and as if all presence of mind was 
wanting to him." Literally, u As if all things seemed to be wanting 
to him." 2. Et in appellandis, &c. u In addressing and encouraging 
the soldiers he performed the duties of a general, and in fighting, 
the duties of a common soldier." 3. Per se omnia ob ire. u Be pres- 
ent at all points in person." 4. Ut vulgo, milites, &c. " That very 



228 



BOOK FIVE. — NOTES. 



generally the soldiers left their standards ; what each one held to be 
most valuable, they severally hastened to seek out from the baggage 
and snatch away, and filled all things with clamor and weeping." 

XXXIV. 

1. Illorum praedam, &c. " That the plunder was theirs, and was 
reserved for them, whatever the Romans should leave ; they conse- 
quently should think that all depended on their gaining the victory." 
2. Et quam in partem, &c. u And in whatsoever direction the 
Romans should make an attack, they should give way ; in conse- 
quence of the lightness of their armor and the daily practice, they 
could escape injury (by their speed) ; that they should again attack 
them when returning to their standards." 

XXXV. 

1. Interim earn partem, &c. 44 In the meantime that part was 
necessarily exposed and had to receive discharges of missiles on its 
open flank." 2. Sin aut em locum tenere, &c. 44 But if, on the other 
hand, they desired to retain their position (within the circle), there 
was no opportunity left for a display of valor, and they could not, 
being closely crowded together, avoid the javelins that were hurled 
by so great a multitude." 3. Bum circumvento filio subvenit. 
tk While he comes to the aid of his son, surrounded (by the 
enemy)." 4. In adversum os funda vubieratur. u Is wounded 
square in the mouth by a sling." 

XXXVI. 

1. Sperare a multitudine, &c. 44 He hoped that he could obtain 
the consent of the multitude as regards the safety of the soldiers ; 
to himself (Titurius), at least, no injury would be done, and to that 
thing he pledged his own faith." 2. Ab eo de sua, &c. 44 That he 
could obtain from him terms of safety for themselves and the 
soldiers." 3. Gotta se ad armatum, &c. 4 4 Cotta declared that he 
would not go to an enemy in arms, and persisted in this purpose." 

XXXVII. 

1. In praesentia. 44 At the time." 2. Dum de conditionibus, &c. 
' 4 While they are treating concerning the terms, and a speech longer 
than usual is begun by Ambiorix on purpose," &c. 3. Mi aegre, &c. 
4 ' They with difficulty sustain the assault until night. During the 
night, despairing of safety, they all to a man put themselves to 
death." 

XXXVIII. 

1 . We sui in perpetuum, &c. ' 4 That they should not lose the op- 
portunity of forever freeing themselves and taking vengeance on the 
Romans for those injuries which they had received." 2. WihU esse 
negotii, 44 That there would be no difficulty in suddenly overwhelm- 
ing and putting to death the legion that was in winter quarters 



BOOK FIVE. NOTES. 



229 



with Cicero." Literally, 44 There would be no difficulty for the 
legion, suddenly overwhelmed, to be killed," &c. 

XXXIX. 

1. Qui omnes sub imperio sunt. . 44 All of whom are under their 
(the Nervii's) control and dominion. 2. Huic quoque accidit, &c. 
44 To him also it happened (as in the case of the former camp), 
which could not be avoided, that some soldiers who had gone into 
the woods for the sake of procuring wood and the means of com- 
pleting their fortifications, were intercepted by the sudden arrival 
of the (enemy's) cavalry." 

XL. 

1. Turres admodum centum et viginti. 44 Full one hundred and 
twenty turrets." 2. Ab nostris, &c. 4 'Resistance is made by our 
men in the same manner as the day before, and the same thing 
takes place in succession during remaining days." 3. Multae prae- 
ustae, &c. 4 4 Many stakes burnt at the end are prepared ; a large num- 
ber of mural javelins are fabricated ; turrets of several stories are 
constructed ; defences and breastworks are woven of hurdles." 4. 
Quum tennissima valetudine esset 4 4 Although he was of very slen- 
der health." 5. Ut ultro militum, &c. 44 So that by the voluntary 
concourse and remonstrances of the soldiers he was compelled to 
spare himself." 

XLI. 

1. Facta potestate. 14 An opportunity being given." 2. Am- 
biorigem ostentant, &c. ' 4 They make a display of Ambiorix for 
the sake of gaining credit " to their representations. 3. Errare eos, 
&c. 44 They say that they are mistaken if they hope for any protec- 
tion from those who may (well) distrust their own situation," viz., 
Caesar and the other lieutenants. 4. Si ab armis, &c. 44 If they 
were willing to retire from their warlike attitude, they might make 
use of his assistance and cooperation." 5. Sperare, &c. 41 He 
hoped, considering his (Caesar's) clemency, they would obtain what 
they sought." 

XL II. 

1. Ab hoc spe Mberno cingunt. 44 Disappointed in this 

hope, the Nervii surround the winter quarters (of Cicero)," &c. 2. 
Bed nulla ferramentorum copia, &c. 44 But, with no supply of iron 
implements such as are suitable for this use, they were compelled to 
cut the sod with their swords, and to remove the earthy with their 
hands and cloaks." 3. Falces, testudinesque. 44 Mural hooks and 
mantlets." 

XLIII. 

1. Ferventes fusili, &c. 44 Hot balls of cast or melted clay from 
slings." 2. Fervefacta jacula. 44 Ignited javelins." 2. Stramentis. 
44 Thatch." 3. Demigrandi causa. 44 For the sake of retreating from 
the battle." 4. Ut se sub ipso vallo, &c. 4 4 Inasmuch they had 



230 



BOOK FIVE. — In t OTES. 



crowded themselves together under the entrenchment itself, and the 
last assailants did not give to those in front of them an opportunity 
of retreat." 5. Adacta et contingente vallum. "Being driven up 
and touching the entrenchment." 6. Deturbati que turns succensa 
est. " They were dislodged and the turret set on fire beneath." 

XLIV. 

1. Transfigitur, &c. " The shield of Ptilfio is pierced, and a 
javelin is fastened in his belt." 2. Avertit, &c. "This accident 
turns aside his scabbard, and, as he endeavors to draw his sword, 
delays (the movements of) his right hand. The enemy surround 
him under this embarrassment." 3. Occur sat ocius, &c. " Varenus 
rushes to meet them swiftly, sword in hand, and engages in a hand- 
to-hand conflict While he presses forward with too much 

precipitancy, he stumbles and falls into a hole or hollow." Literally, 
" Being thrown down, he falls into a lower place." 4. Sic fortuna, 
&c. " Thus did fortune, in the mutual rivalry and in the immediate 
conflict, so deal with each of them, that the one, though they were 
private foes, was a help and a safety to the other ; nor could it be 
determined which seemed to be preferred to the other in the matter 
of personal bravery." 

XLV. 

1. Cum cruciatu necabatur. "Tortured to death." 2. Brat 
unus intus Nermus. " There was a certain Nervian within the 
intrenchments." 3. Et Q alius inter Gallos . ... versatus. " A Gaul 
mingling with Gauls without suspicion. ' 7 

XLVI. 

1. Qua sibi iter faciendum sciebat. " Where he knew that it was 
necessary that his march must be made." 2. Si reipublicae commodo 
facer e posset. "If he could do so without injury to the public 
interest." 3. Non putat expectandam. "He thinks is not to be 
waited for. " 

XLVII. 

1. Quod eo tolerandae hiemis, &c. "Which he had conveyed 
thither to last for a winter's supply." 2. Praesertim quos, &c. 
" Especially when he knew that they were elated with their recent 
victory. " 3. Rem gestam in Eburonibus, &c. "He relates the 
affair that had occurred among the Eburones." 

XLVIII. 

1. Opinione trium legionum dejecius. "Disappointed in the ex- 
pectation of three legions." 2. Ad duas redierat. " Was reduced to 
two." 3. Ut tragulam cum epistola, &c. " That he should throw a 
javelin, with a letter attached to the thong, within the fortifications 
of the camp. 4, Dempta ad Cicero nem defertur. " It is taken down 
and carried to Cicero." 



BOOK FIVE. NOTES. 



231 



XLIX. 

1. Galium ab eodem Verticone re-petit, &c. "Asks again 

from the same Vertico the services of a Gaul to carry a letter to 
Caesar." 2. Eoque omnius remittendum de celeritate exiitimabat. 
" And for this reason thought that he might wholly relax his speed." 
3. Tamen angustiis viarum, &c. 14 Nevertheless, by meaus of nar- 
row passages or avenues (between the tents), he continued to con- 
tract the limits (of his camp) with the design," &c. 

L. 

Atque in his administrandis -rebus, &c. "And, in executing 
these orders, he directs them to run to and fro as much as possible, 
and to act under the semblance and show of fear." 

LI. 

1. JSfostris vero etiam de vallo deductis. "Our men having been 
even withdrawn from the intrenchment. " 2. Ac sic nostros contempse- 
ruht, &c. " And they held our men in such contempt, that the gates 
being apparently obstructed, though with only single rows of sod, 
because they seemed not to be able to break through in that direc- 
tion, some began to demolish the rampart with their hands and others 
to fill up the trenches." 

LII. 

1. Neque etiam parvulo detrimento, &c. " And he saw also that 
their position had been abandoned (by the enemy), with no little 
danger to themselves. " 2. Producta legione, &c. ' ' The legion 
(Cicero's) being drawn out (of the camp), he learned that not so many 
as every tenth soldier was left without a wound. 8. Quod detrimen- 
tum, &c. "As regards the damage that had been received through 
the fault and rashness of the lieutenant (Sabinus), he instructed 
them that this was to be borne with more equanimity, because, the 
injury having been recompensed through the favor of the immortal 
G-ods and their own valor, no long exultation was left to the enemy, 
and no protracted sorrow to themselves." 

LUX 

Neque uUumfere, &c. " Nor did any period of the whole win- 
ter almost pass without solicitude on the part of Caesar, without his 
receiving (also) some report concerning assemblings and insurrec- 
tionary movements on the part of the G-auls. " 

LIV. 

1. Alias territando .... alias cohortando. "At one time, by 
intimidating them, while he gave them to understand that he knew 
what they were doing, at another time, by addressing them with 
encouragement," &c. 2. Tantum apud homines barbaros valuit, 
&c. " So much influence had it among barbarous men that there 



232 



BOOK FIVE. NOTES. 



were found some persons of influence to favor the waging war, and 
so great a change of dispositions did it bring to all," &c. 3. Id- 
que adeo hand scio, &c. ' i And I do not know that it is so much to 
be wondered at, inasmuch as they suffered the deepest mortifica- 
tion on many other accounts, and especially for the reason that 
they who had excelled all nations in military courage, had lost so 
much of that reputation as to endure subjection to the Roman 
people. " 

LV. 

Hac spe lapsus, &c. "Having failed in this expectation, In- 
dutiomarus nevertheless began to busy himself in collecting forces," 
. . . . allicere ad se, u in attaching to himself/' &c. 

LVI. 

1. Vitro ad se veniri, &c. u That men were coming to him of 
their own accord ; on one side the Senones and Carnutes were 
prompted to act from a consciousness of guilt, on another the 
Nervii and Aduatici were preparing war against the Romans, and 
that there would be no lack of forces of volunteers," &c. 2. Qui 
ex iis novissimus venit, &c. ' ' Whoever of them came the latest 
. . . . was put to death by torture. " 3. Arcessitum se a Senonibus 
.... hue iter faeturum. k ' That having been summoned by the 
Senones and .... he intended to make a march to them," &c. 
4. Quae fieri velit, praecipit. "He gives orders, what he wishes 
to be done. 

LVII. 

1. Ne quam occasionem, &c. "Made it a matter of thought 
and attention, not to lose any opportunity of successful manage- 
ment." 2. Sub castris ejus vagabatur. "Made excursions near 
his camp." 3. Timorisque opinionem, &c. " Increased the impres- 
sion of his timidity by whatever means he could." 

LVIII. 

1. Norte una, &c. " One night the cavalry of all the neighbor- 
ing States, which he had procured to be summoned, being (secretly) 
introduced (into his camp), he kept all his own men within the 
camp with so much care, by means of guards, that that fact could 
in no way be reported or conveyed to the Nervii." 2. Ubi visum est, 
&c. "When it seemed good to them, near evening, they take their 
departure in a straggling and disorderly manner." 3. Praecipit 
atque interdicit, &c. These are to be taken apart. Translate as 
follows : "He gives command (praecipit) that when the enemy should 
be thrown into alarm and put to flight (which he saw would be the 
case, as it turned out), all should attack Indutiomarus alone, and 
he forbids (interdicit) any person to inflict a wound upon any one 
before he saw him (Indutiomarus) to be slain, because he was unwil- 
ling that through delay occasioned by others he should gain time to 
escape. 



A COMPENDIUM OF SYNTAX. 



The following general rules of Syntax are given as those 
which most commonly occur. They are presented in a con- 
cise and abbreviated form, and are all that are necessary in 
the earlier stages af a Latin course. The nicer details of 
Syntax must be. learned with the progress of an enlarged ac- 
quaintance with the language. 

(This compendium of Syntax is subjoined to the Latin 
text for convenient reference on the part of the student. It 
will assist him to understand the relations of words to one 
another in the various sentences of the Ordo^ and obviate the 
necessity of a frequent reference to his grammar, in order to 
find out the true nature and rationale of the arrangement it- 
self.) 

I. The subject of the finite verb is put in the nominative 
case. 

Note. — The finite verb is so called to distinguish it from 
the infinitive mood, the gerund, and supines, which are not 
finite, i.e. not limited in person or number and only partially 
in time. The infinitive mood, other than the historical Infi- 
nitive, has its subject in the accusative. 

JEgo scribo, I write; Tu amas, Thoulovest; Ille docet, He 
teaches. 

Deus creavit coelum et terram. God created the heaven 
and the earth. 

Caesar misit legatos ad Ariovistum. Caesar sent ambas- 
sadors to Ariovistus. 

Note 1. — The nominative is frequently connected with 
other nouns in the same case called appositives. 



234 



A COMPENDIUM OF SYNTAX. 



Dionysius tyrannus invisus est. Dionysius the tyrant 
was hated. 

Pyrrhus rex dimicavit fortissinie. Pyrrhus the king 
fought very bravely. 

Note 2. — The nominative is also used with intransitive and 
passive verbs as a predicate, or to complete the affirmation of 
the verb. 

Ego sum discipulus. I am a scholar. 
Mercurius erat nuntius deorum. Mercury was a messen- 
ger of the gods. 

Ilia incedit regina. She walks a queen. 

Urbs vocata est Roma. The city was called Rome. 

II. The genitive is used with nouns, adjectives, verbs and 
sometimes with adverbs, either to limit or to complete their 
meaning. 

(1.) Amov nummi crescit. The love of money increases. 
Timor mortis est communis sententia humani generis. 
The fear of death is the common sentiment of the human 
race. 

(2.) Ille fait avidus gloriae. He was desirous of glory. 

Multi sunt cupidiores contentionis quam veritatis. Many 
are more desirous of controversy than of truth. 

(3.) Alexander fuit fortis et magnifici animi. Alexander 
was of a brave and magnanimous spirit. 

Animus meminit praeteritorum. The mind remembers 
the past. 

(4.) Cicero, maxime omnium notus est ut orator. Cicero 
is known most of all as an orator. 

Hue arrogantiae auxisti. To this pitch of arrogance thou 
hast grown. 

Note. — The genitive singular of the first and second de- 
clensions is used to express locality or place in which. Yixit 
Homae. He lived at Ptome. 

Habitat do mi. He dwells at home. 



A COMPENDIUM OF SYNTAX. 



235 



III. The remote object of an action and the immediate ob- 
ject of a quality is put in the dative. 

Note 1. — The dative is used with verbs, adjectives, and a 
few nouns and adverbs. 

(1.) Tribuo hanc laudem tibi. I give this praise to thee. 

Amulius dedit optionem fratri. Amulius gave the choice 
to his brother. 

(2.) Canis est similis l%vpo. The dog is like to the wolf. 
Nil est arduum mortalibus. Nothing is difficult to 
mortals. 

(3.) Obteniperatio legibus est necessaria. Obedience to 
the laws is necessary. 

(4.) Yivamns congruenter naturae. Let us live agreeably 
to nature. 

Note 2. Two datives occur after some verbs. 

(5.) Haec studia sunt decori tibi. These studies are (for) 
an ornament to thee. 

Caesar reliquit duas legiones praesidio castris. Caesar left 
two legions for guard to the camp. 

IV. The immediate object of a verb or preposition is put 
in the accusative. 

(1.) Deus regit mundum. God rules the world. 

Alexander duxit exercitum in Indiam. Alexander led 
his army into India. 

Note 1. — The accusative is also the subject of the infini- 
tive mood. 

Ubi Caesar intellexit eum tenere se in castris. 

Note 2. The accusative occurs without a preposition to 
express ideas of duration, extent, place of destination, and 
specification. 

(1) . — Vixit triginta annos. He lived thirty years. 

(2) . Perduxit duas fossas quindecim pedes latas. He ex- 
tended two trenches fifteen feet broad. 

(3) . Tarquinius aliquando profectus erat Homam. Tar- 
quin had once gone to Rome. 



236 



A COMPENDIUM OF SYNTAX. 



(4). Hannibal cecidit ictus femur, Hannibal fell wound- 
ed in the thigh. 

Note 2. — Two accusatives occur after some verbs. 

Posco te veniam. I ask of thee pardon. 

Celavit iter omnes. He concealed his journey from all. 

"V". The name of the person or object addressed is put in 
the vocative. 

Tu quoque Brute. Thou also Brutus. 

O ! tempora O ! mores. Oh the times, Oh the morals (of 
the age.) 

The accusative also is used in exclamations. 
Heu ! me miserum. Alas ! me miserable ! 
Sane audaciam ! This audacity ! 

"VI. The ablative is used with prepositions and follows 
their meaning. 

Dum haec geruntur in colloquio. While these things are 
carried on in the conference. 

Multa dicta sunt ab Caesare. Many things were said by 
Caesar. 

Misit aliquem ex suis legatis. He sent one from his lieu- 
tenants, from the number of his lieutenants. 

Note. — The ablative without a preposition is used. 

(1) . With certain verbs, adjectives and nouns. 
Fruimur multis beneficiis a Deo. 

Carere amicis non est bonum. 

Dignus maximo honore. Opus est nobis tua auctoritate. 

(2) In special constructions to express cause, manner, 
means, price, comparison, difference, place, time, charac- 
teristic, specification and separation. 

Ille confectus est sica. He was dispatched with a dagger. 

Homines capiuntur voluptate, ut pisces hamo. Men are 
ensnared with pleasure as fishes with a hook. 

Mercatus sum lusciniam magno pretio. I bought a 
nightingale for a great price. 



A COMPENDIUM OF SYNTAX. 



237 



Lux est velocior sonitu. Light is swifter than sound. 

Homerus vixit ante Roinulum niultis annis. Homer lived 
before Romulus many years. 

Alexander mortuus est JBabylone. Alexander died in 
Babylon. 

Aristoteles fuit vir maximo ingenio. Aristotle was a 
man of the greatest genius. 

Hannibal incensus est animo. Hannibal was incensed in 
mind. 

Catalina expulsus est urbe. Cataline was expelled from 
the city. 

(3) As the case absolute, usually with a participle or ad- 
jective, and sometimes another noun in the same case. 

B. — This last is a very frequent and important con- 
struction in the Latin, forming an independent clause in the 
sentence, expressive of the time, conditions and circumstan- 
ces of an action. 

Hoc response* dato discessit. This answer being given he 
departed. 

Castris munitis reliquit ibi duas legiones. The camp 
being fortified he left there two legions. 

VII. Adjectives agree with their nouns in gender, number 
and case. 

Note. — Participles have the same inflexion and agreement 
as adjectives. 

Omnes boni viri amant equitatem ipsam. All good men 
love equity itself. 

Senex solet esse laudator acti temporis. An old man is 
accustomed to be an eulogist of the past time. 

VIII. Pronouns agree with their antecedents in gender, 
number and person. 

Tribuimus honorem iis viris, qui necaverunt tyrannos. 
We give honor to those heroes who have slain tyrants. 



238 



A COMPENDIUM OF SYNTAX. 



Servi utuntur iisdem moribus, quibus dominus. Slaves 
practice the morals of their master. 

IX. Finite verbs agree with their subjects in number and 
person. 

Ego disco dum doceo. I learn while I teach. 

Bene fecisti ut tu viceris animum. You have done well 
that yon have ruled your spirit. 

Qui non laborat, non manducet. He who does not labor, 
must not eat. 

X. The Infinitive mood without a subject-accusative de- 
pends upon the word that leads to its use. 

Caesar contendit ire ad eos. Caesar hastens to go to 
them. 

Maturat prqficisci ab urbe. He makes haste to depart 
from the city. 

Avidi committere pugnam. 

XI. Gerunds have the syntax of nouns and the govern- 
ment of verbs. 

Fecit finem loquendi. He made an end of speaking. 

Contentio vincendi beneficia beneficiis est honesta. The 
effort to surpass benefits with benefits is an honorable (con- 
test). 

XII. Supines are used with verbs and adjectives. 

Mittit postulatum ne fieret hostis Romano populo. He 
sends to ask that he would not become an enemy to the 
Roman people. 

Spectaculum horrible visu. A spectacle horrible to be 
seen. 

XIII. Adverbs qualify verbs, adjectives and other adverbs, 
Brutus acerrime vindicavit libertatem. Brutus very vig- 
orously asserted (the claims of) liberty. 



A COMPENDIUM OF SYNTAX. 



239 



Apucl Helvetios Orgetorix fait longe ditissimus. Orge- 
torix was by far the richest among the Helvetians. 

JSIidto celerius omni opinione venit. He came much 
sooner than all expectation. 

Hunc tarn temere ab officio discesserum esse. That he 
would so rashly depart from his duty. 

XIY. Prepositions are used to show the relation between 
an immediately following and some antecedent ivord (antece- 
dent in construction). 

Mittunt ad Caesarem rogatum auxilium. They send to 
Caesar to ask aid. 

Multa dicta sunt ab eo. Many things were said by him. 

XV. Conjunctions connect words and sentences. 

Dumnorix gratia et largitione plurimum poterat. Dum- 
norix was very powerful by personal influence and bribery. 

Aeduis concessit, ut collocarent Boios in suis finibus. He 
granted to the Aedui that they might give the Boii a place 
in their territories. 



• . •. ■ 



